Uei : 21/02/2018

L'Occitan Blos de Jacme Taupiac : Quitament

Dins l’occitan actual, l’advèrbi quitament s’emplega per anonciar quicòm d’inesperat o per exprimir una insisténcia particulara. Vòl dire « anormalament », « d’una manièra inesperada ». Justin Besson cita aital las paraulas de la clienta d’un mètge que s’estona que li aja pas examinada la lenga : « Mès, fèt [= « faguèt »] aquela dameta, m’avètz pas quitament fintada la lenga... » (Francés : « Vous ne m’avez même pas regardé la langue. ») Çò que seriá estat normal, dins l’idèa d’aquela femna, seriá estat que lo mètge prenguèsse la pena d’agachar cossí èra la siá lenga. Aital, auriá aguda una idèa plan precisa de l’estat de santat de la siá pacienta. O a pas fach. Es decebuda ! Sinonime de pas quitament : pas solament. Quitament es un advèrbi emplegat tanben en occitan gascon : « Que’m parla. Que’m liura pòc a pòc los sons secrets qui quitament los vielhs de Bordalàs ne coneishen pas mei. » (Sèrgi Javaloyès, Tranga, 2005, p. 9.).

Çò que seriá estat normal, seriá estat que los vièlhs d’aquel endrech sabèsson los secrets en question. Mas, causa estranha, èra pas lo cas. L’equivalent francés es « même » ; l’equivalent catalan « fins i tot »; l’equivalent castelhan « incluso » ; l’equivalent latin « etiam ».

*

Quitament a tanben un autre sens leugièrament diferent. Vòl dire que dins un certan nombre de personas o de causas i a una persona o una causa que lo parlaire pren la pena de senhalar sa preséncia inesperada o d’insistir sul ròtle que jòga. En francés, aquela idèa s’exprimís sovent ambe la locucion y compris. Mas, ni dins la lenga anciana, ni dins la lenga parlada, ni en catalan, ni en italian non i a l’equivalent mot per mot de la locucion francesa y compris. (Parli del catalan ont l’equivalent del nòstre i es hi e de l’italian ont l’equivalent es ci.) Pasmens, dins l’occitan actual, se legís pro sovent i comprés, qu’es pas autra causa que la transposicion del y compris francés. Al mes d’octobre de 2015 se podiá legir dins una revista nòstra : « La tòca d’aquela còla siguèt de mostrar en totei, i comprés ai responsables politics que la lenga nòstra èra sempre viva. » Aquel detestable i comprés podiá fòrt plan èsser remplaçat per quitament (quitament ais òmes politics) o emai (emai ais òmes politics). Dins un occitan estandard corrècte, aquò se podiá dire : « La tòca d’aquela còla foguèt de mostrar a totes, quitament als òmes politics, que la lenga nòstra contunhava d’èsser viva. »

Jacme Taupiac La Piboleta, 23-12-17.

L'Occitan Blos de Jacme taupiac Lo periòde

Loís Alibèrt ditz que dins un occitan plan codificat cal metre la letra -e finala de supòrt dins de mots sabents coma lo catòde, lo periòde. (Gramatica occitana, 1935, p. 377.) Degun non remet aquela nòrma en causa. La fòrma lo periòde se tròba dins los diccionaris de R. Barta (1980), C. Laus (2001), Fettuciari-Martin-Pietri (2003), Cantalausa (Diccionari, 2003, pagina 737), C. Rapin (2006), Andrieu Lagarda (2013), Josiana Ubaud (Diccionari ortografic, 2011, p. 883). Dins L’occitan modèrne, libre sortit en 2001, pòrti exactament la meteissa nòrma, emai doni una lista dels mots qu’an la meteissa finala -òde : l’anòde, lo catòde, comòde, l’electròde, l’exòde, lo gasteropòde, incomòde, l’iòde, lo metòde, lo mòde, lo periòde. (Pagina 109.) S’i pòt ajustar : l’artropòde, lo braquiopòde, lo cefalopòde, lo diòde, lo miriapòde, lo rapsòde, lo sinòde.

Tot aquò son de mots recents, de formacion sabenta. Dins los mots d’aquela mena i a una fòrta tendéncia a aver la -e finala de supòrt. Per exemple, a partir de l’etime latin volumen, lo mot de formacion populara un volum (de quicòm) vòl dire siá « un pilòt, un paquetàs (de quicòm) », siá « un grand nombre, una multitud (de bèstias o de personas) ». Son de senses plan concrèts. Per contra, lo mot de formacion sabenta lo volume a lo sens abstrach de « l’espaci ocupat per un còs ». Coma lo volume, los mots sabents e recents en -òde an la -e finala de supòrt, tant en occitan coma en catalan (l’ànode, el càtode, còmode, l’elèctrode, l’èxode, el gasteròpode, incòmode, l’iode, el mètode, el mode, el període) mas, en catalan, l’accent es sovent tres sillabas abans la fin del mot.

Dins la pròsa occitana actuala se tròba pas pus lo francisme la periòda e es una bona causa. Mas, i a sovent l'ipercorreccion lo periòd, grafia que pòt pas representar autra causa que la prononciacion [lu perjòt], aissí coma nud se legís [nyt]. Aquela fòrma que rima ambe lo canhòt, lo vielhòt es una farlabica òrra ! La sola bona fòrma es lo periòde.

Jacme Taupiac
La Piboleta, 29-12-17

L'Occitan Blos de Jacme Taupiac Es jorn

Lo dimècres 2 de genièr de 2013, ausiguèri, a Montalban, una femna vièlha que se planhiá que despuèi qualque temps aviá la vista flaca e i vesiá pas coma cal per menar sa veitura quand la nuèch èra tombada : « Je peux pas conduire quand c’est nuit. » Naturalament, aquela frasa èra pas que la transposicion en francés de la frasa occitana : « Pòdi pas menar quand es nuèch. » Aquò èra pas de “ francés estandard ”; èra de francitan. Es plan util de prestar la pus granda atencion al francés que pàrlan los occitans “ desoccitanizats de fresc ”. Dins mai d’un domeni an de causas a nos apréner sus l’autentica lenga occitana que “ contamina ” lor francés. Se se ditz en francés corrècte Il fait nuit, se ditz dins un excellent occitan estandard Es nuèch. E l’occitan estandard es pas autra causa que “ la sintèsi occitanista ” de tota la lenga occitana de totas las regions e de totas las epòcas. Per çò qu’es de l’expression que ne parlam aicí, es aisit de constatar que s’emplega lo vèrbe èsser dins un fum de parlars nòstres, dins mai d’un dialècte.

Occitan lengadocian
Serà lèu nuèch. (Joan Bodon, Grava, 1956, p. 317.) Èra nuèch encara quand arribèrem a Nimes. (Joan Bodon, Estèla, 1960, p. 59.)

Occitan provençal
Èra grand jorn, e lo soleu dardava dajà sur nautres que dormiam encara. (E. Garcin, Roubinsouno, 2010, p. 57.) T’anam garçar dins una bota, la bota qu’es aquí. Quand sarà jorn, cridaràs... (F. Mistral, Memòri, 2016, p. 41.)

Occitan gascon
Qu’ei nueit. (S. Palai, Diccionari, 1961, p. 702.)

Occitan auvernhat
Adonc m’avisère qu’èra noit. (P. Biron, Proses de Norib, 2013, p. 126.) Las expressions ambe èsser e una indicacion de temps o de “ luminositat ” son multiplas : èsser nuèch, èsser jorn, èsser matin, èsser escur, èsser negre. Ja dins un tèxte del sègle XI tròbi E èra noith. En francés estandard se ditz Il fait jour e en occitan estandard Es jorn.

Jacme Taupiac
La Piboleta, 2-10-17

L'Occitan Blos de Jacme Taupiac : los signes diacritics

La nocion de signe diacritic es pas ensenhada a l’escòla primària, nimai al collègi. Per consequent, un fum de bons esperits sàbon pas que diacritic « se ditz d’un signe que s’escriu per atribuïr una valor diferenta a una letra (vocala o consonanta) o a un grop de letras ». Lo signe diacritic s’escriu : • Siá sus la letra, coma en espanhòl lo tilde sus la consonanta n per li donar la meteissa valor qu’al nòstre digrama nh : España, español, la viña ; • Siá jos la letra, coma en occitan la cedilha jos la consonanta c per tal que ça, ço, çò, çu represénten [sa], [su], [sò], [sy] : lo caçaire ; lo braçon ; çò que disi ; lo quartièr de Sant Çubran, a Tolosa ; • Siá entre doás letras, coma en occitan gascon lo punt naut que s’escriu entre n e h dins en·hangar « enfangar ». I a de lengas, coma l’anglés, qu’an pas de signes diacritics. N’i d’autras, coma lo francés, que n’an un fum mas ont la nòrma d’emplec d’aqueles signes es dramaticament incoerenta. Sonque un parelh d’exemples. 

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls. Prepausa cada mes doas istòrias, de jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr en rapòrt amb un dels dos 

+