Uei : 27/04/2018

Opinion/Literatura de Jacme Taupiac : Qu'es aquò l'occitan ?

Lo punt de vista d’Hervé Terral, criticat per Jacme Taupiac.

Fa qualques annadas me trobavi a Saint-Martin-d’Estréaux, localitat de 860 abitants, situada dins lo departament del Léger (en francés « La Loire »), complètament al nòrd-oest del departament qu’a Roanne coma cap-lòc. Foguèri estonat de veire, sus la plaça del vilatge dos monuments ; en primièr un monument dels mòrts que portava un requisitòri ferotge contra la guèrra, ambe la frasa : « Maudite soit la guerre et ses auteurs ! » ; en segond, un autre monument, pus pichon, ambe una inscripcion en latin : HINC INCIPIT PATRIA JURIS SCRIPTI « Aicí comença la patria del drech escrich ». Aquò voliá dire qu’èra pr’aquí que se trobava, abans 1789, lo limit entre la partida septentrionala del reialme ont s’aplicava lo drech costumièr e la partida meridionala — o Occitania — ont s’aplicava lo drech escrich. Mas, la comuna de Sant-Martin-d’Estréaux es limitròfa de la de Saint-Bonnet-des-Quarts, al sud. E los dialectològues an notat fòrça traches occitans dins lo parlar de Saint-Bonnet. De mai, Francés Fontan considèra que lo parlar d’Arfeuilles, comuna situada a un desenat de quilomètres al sud-oèst (dins lo departament de l’Alièr), es pro occitan per considerar aquela localitat coma occitana. Estranha coïncidéncia, per consequent, del limit lingüistic entre los parlars occitans e los parlars arpitans (o « franco-provençals ») e del limit juridic entre una « Occitania de drech escrich » e una « Francia de drech costumièr » ! Un amic de La Magistèra (a l’èst d’Agen) foguèt de longas annadas regent dins un vilatge prèp d’Orleans. E, plan sovent, fasiá lo viatge d’Agen a Orleans. M’a agut contat mai d’un còp qu’aviá constatat que, quand aviá passat lo departament de la Cruèsa, èra passat del país ont la cosina se fasiá ambe l’òli (e, a la campanha, ambe lo grais d’auca o de guit) al país ont emplegàvan lo burre. Dins lo Lemosin e la Marcha, regions occitanas, las abituds gastronomicas son diferentas de las del Berrí, situat pus al nòrd. Aquí tanben, estranha coïncidéncia entre lo limit lingüistic plan conegut e lo limit gastronomic. L’Occitana seriá doncas mai que lo país d’una lenga e d’una literatura, coma sabèm totes. Quand avètz un pauc de curiositat intellectuala e pas tròp de prejutjats tricolòrs assimilacionistas, vos apercebètz qu’es tanben lo país d’una certana tradicion juridica, d’una certana gastronomia, d’una certana propension a l’anticonformisme religiós (sèm « lo país de las eretgias »), d’un certana manièra pacifica de tractar las comunitats josievas... E la lista es interminabla.

Dins un estil brilhant, incisiu e, plan sovent, fòrça impertinent e umoristic, lo sociològue Hervé Terral presenta sa vision del país nòstre dins sos aspèctes pus insolits : sèm lo país del catarisme e d’una certana emancipacion de la femna ; del protestantisme e d’un certan anticlericalisme de la bona mena ; de las matematicas de naut nivèl (ambe Fermat, nascut a Bèumont de Lomanha) ; de las bastidas, aquelas vilas fruch de la volontat politica, als sègles XII, XII e XIV ; de las aparicions de la Verge Maria (ambe Lorda, centre mondial de pelegrinatge) ; de la reflexion filosofica pus prigonda, ambe l’auvernhat Blaise Pascal, Auguste Comte e los contemporanèus René Girard e l’agenés Michel Serres ; del rugbi e de la petanca puslèu que del fotbòl. E, en 1918, èrem encara quicòm coma dètz milions a parlar cada jorn la lenga occitana. L’escòla de la Tresena Republica a fòrtament contribuït a nos donar la vergonha de nòstra lenga nacionala e a trabalhat a nos francizar. Mas, tot un pòble càmbia pas de lenga sense que demòre quicòm de la lenga perduda : a l’ora d’ara, de milions d’occitans, quand pàrlan francés, se coneis sul pic que son occitans a lor manièra de prononciar la lenga apresa a l’escòla. Concrètament, dins l’immensa majoritat dels parlars occitans, avèm pas aqueles fonèmas franceses que son « las vocalas nasalas ». Quand disèm « Les enfants de Montauban » s’ausís sul pic que sèm pas de francimands. Hervé Terral fa aquela citacion de l’istorian de l’art, d’origina bearnesa, Élie Faure, bona analisi de l’orrible racisme lingüistic antioccitan que ne sèm sovent las victimas : « “ Le Midi ”, pour l’homme du Nord, c’est l’ “ accent ”, et tous ceux qui ont l’accent portent, à ses yeux un certain nombre d’attributs dont quelque vague peuplade de singes, lubrique et gesticulante et située d’ailleurs dans une région lointaine et mal déterminée pourrait se déclarer jalouse. [...] “ L’accent ” s’élève comme un mur entre l’oreille et l’esprit de l’homme du Nord. Dès qu’il l’entend il rit ou se fâche » (Pagina 68). Es vertat que plan sovent, quand sèm identificats coma occitans, o se trúfan de nosautres per que nos tròban febles e ridiculs, o an páur de nosautres quand nos tròban tròp segurs de nòstra identitat assumida. Mas, nos respectar coma pòble diferent, es pas gaire lor actitud espontanèa. L’Occitania, visiblament, es una « realitat antropologica » existenta dins lo passat mas tanben dins lo present. E Hervé Terral parla d’un fum de personatges de l’ora d’ara, pas necessàriament coneguts del grand public, que pòrtan la pròva d’una « consciéncia occitana » e d’una cultura occitana contemporanèa. Cita l’òme de teatre Claudi Alranc ; lo matematician occitanista, director de la revista Lo Gai Saber, Felip Carbona ; lo cantaire agregat de fisolosofia e d’espanhòl Eric Fraj ; lo filh de paisan lomanhòls, autodidacte e autor d’una celèbra Encyclopédie occitane, Andrèu Dupuy ; lo valent militant occitanista italian Dario Anghilante ; lo grand especialista universitari de la literaratura occitana Felip Gardy ; lo poèta e biblista traductor de la totalitat de la Bíblia en lenga nòstra, Joan Larzac ; lo cantaire Claudi Martí, autor de « Perqué m’an pas dit a l’escòla la lenga de mon país ? » ; aquel prèire de la diocèsi de Montalban, l’abat Jòrdi Pesserat, « qui offre de si belles messes en langue d’oc » ; la japonesa occitanista Sano Naoko, de l’universitat de Nagoya ; lo poèta provençal Rotland Pecot qu’ausèt dire aquela frasa qu’avèm pas oblidada : « Avèm decidit d’aver rason ! » ; la cantaire e escrivana en lenga occiana e en lenga francesa Maria Roanet, veusa del grand Ives Roqueta, e un fum d’autres representants de la cultura nòstra. Lo libre de Hervé Terral, L’Occitanie en 48 mots, es brilhant, umoristic, d’una immensa riquesa de documentacion, plan de bon legir : a metre entre totas las mans. Aimariái qu’un libre aital foguèsse legit per totes los qu’an de responsabilitats socialas e qu’an l’obligacion morala de conéisser lo passat e lo present del país ont vívon : los prefèctes; los deputats, los còssols, los conselhièrs departamenals e regionals, los provisors de licèus, los presidents d’universitats, los evesques, los curats, lo pastors e los imams. A l’article Occitanie, l’autor se pausa la question indefugibla : fin finala, qu’es aquò l’Occitania ? Legissi entre las linhas : es que se pòt dire que sèm una « nacion » ? Segon la definicion alemanda, la nacion se fonda « en premier lieu sur la culture commune » (pagina 167) Doncas, sèm una « nacion culturala e lingüistica », de segur escanada per l’assimilacionisme tricolòr e pauc conscienta de son existéncia. Segon la definicion francesa, la nacion es « l’appartenance commune reconnue » e Renan parlava del « plébiscite de tous les jours ». Robèrt Lafont parlava ben de la « nation primaire » (a l’alemanda) e de la « nation secondaire » (a la francesa) ! E, nosautres los occitans de la Republica francesa qu’avèm a l’encòp una certana « communauté de culture » que nos fa occitans e tanben una meteissa « citoyenneté politique » que nos fa franceses, sèm de « privilegiats » : « [Nous gagnons] en quelque sorte deux nations pour le même prix ! » Hervé Terral es un autor qu’a lo sens de la formula, que vos sap presentar ambe una clartat pedagogica meravilhosa e un umor de la bona mena las questions pus tilhosas e polemicas, e que vos daissa pensar çò que volètz. S’un libre aital es pas difusat a dètz mila exemplars, es pas que pòsca pas interessar un public nombrós, es que la difusion serà facha sonque al prèp dels occitanistas. Cal que totes los que trabàlhan a l’espandiment de la cultura e de la consciéncia occitana compréngan qu’es un libre pel grand public. M’agradariá que L’Occitanie en 48 mots se trobèsse dins totas bibliotècas, las librariás e los supermercats « de França e de Navarra ».

Jacme Taupiac
La Piboleta, diluns 28 d’agost de 2017

Inf. : « L’Occitanie en 48 mots » (2014) d’Hervé Terral, Ed. Institut d’Estudis Occitans 220 paginas — Prètz : 14 euros.

Cronica Lenga occitana : La nòrma contra la tissa

« Lenga occitana » es una novèla cronica prepausada per Sèrgi Granièr. S’interèssa a la lenga occitana e a son istòria, subretot per las mentalitats e lo biais de la veire e de la tractar al cors del temps.

Dins La Setmana n° 1097, J. Taupiac vòl legitimar una « nòrma dobla » en occitan. Pretèxt : de modificacions ortograficas facultativas en francés. Torna a sa tissa obsessionala contra l’accentuacion de las 3nas ps pl dels vèrbs acabadas per -N : l’accent tonic d’abansdarrièra sillaba s’i marca pas (parlan, legisson, baton – Gramatica d’Alibèrt, p. 41).

1) En francés l’ortografia es « intallada ». TOTES l’aprenon pendent d’annadas, la practican e banhan dedins (imprimits, ecrans, Internet). L’occitan s’escriguèt fa gaire sens ortografia (mai sovent qu’a la mistralenca). Son ortografia classica es relativament recenta, pauc ensenhada, practicada per gaire de gents. L’environament escrit es magre e ortografiat sovent a paupas. Malgrat l’aprigondiment pacient de l’ortografia (etimologia, coeréncia, lengas vesinas, neologismes...) n’i a encara que comprenon mal l’especificitat foncionala englobanta de l’escrit. Çò possible en francés aumentariá en occitan una confusion catastrofica.

2) Los cambiaments indicats pel francés tòcan pas sa nòrma ortografica : al contrari, l’aplican a de mots dont la prononciacion cambièt amb lo temps : événement > évènement... (cf Dict. hist. de l’orth. française, N. Catach, Larousse).

3) L’Acadèmia francesa apròva los cambiaments facultatius del francés : lo cambiament d’accentuacion dels vèrbs es totjorn estat refusat per l’IEO, lo CLO, lo Conselh Lingüistic del CPLO.

4) J. Taupiac a agut dit qu’Alibèrt èra estat « cambiadís » perque perfeccionèt en 1950 la règla d’accentuacion dels vèrbs : es fals, i toquèt pas pus. Qu’aviá establit doas nòrmas ortograficas « a la causida » : es fals.

Que repapiava quand establiguèt la règla actuala perque aviá 66 ans : J. Taupiac n’a 80. J. Taupiac publiquèt en 2003 una traduccion en occitan de l’enciclica Pacem in terris sens respectar la règla oficiala mentre qu’èra responsable del Sector Lingüistic de l’IEO : sens lo mendre escrupul. Contunha de respectar pas un punt essencial de la nòrma oficiala : sos escrits enganan de gents sus ela. 5) Es d’un scientisme mecanista inadaptat a la lingüistica (son idòla : Mosterín amb son idèa bèstia a plorar d’escriure totas las lengas amb l’Alfabet Fonetic Internacional). Voldriá que « Los enfants sabon pas ont es lo sabon » siá illegible sens analisi gramaticala : incompeténcia o messorga, que dins de frasas atal (coma dins « Les poules du couvent couvent », « Nous rations nos rations mais portions nos portions »...), es lo sentiment intuitiu de las foncions del vèrb e del nom que fa comprene e prononciar corrèctament. La règla oficiala s’ensenha e s’aplica dempuèi 70 ans. La quasi totalitat de las edicions la respèctan. Las ortografias de totas las lengas neolatinas evitan los accents escrits de 3nas ps pl. Ara J. Taupiac se reclama de Voltaire e es prèst a donar son anma al Diable. Es ja fait : Errare humanum est, perseverare diabolicum.

Sèrgi Granièr
Narbona, 18-03-18

L'Occitan Blos de Jacme Taupiac : Quitament

Dins l’occitan actual, l’advèrbi quitament s’emplega per anonciar quicòm d’inesperat o per exprimir una insisténcia particulara. Vòl dire « anormalament », « d’una manièra inesperada ». Justin Besson cita aital las paraulas de la clienta d’un mètge que s’estona que li aja pas examinada la lenga : « Mès, fèt [= « faguèt »] aquela dameta, m’avètz pas quitament fintada la lenga... » (Francés : « Vous ne m’avez même pas regardé la langue. ») Çò que seriá estat normal, dins l’idèa d’aquela femna, seriá estat que lo mètge prenguèsse la pena d’agachar cossí èra la siá lenga. Aital, auriá aguda una idèa plan precisa de l’estat de santat de la siá pacienta. O a pas fach. Es decebuda ! Sinonime de pas quitament : pas solament. Quitament es un advèrbi emplegat tanben en occitan gascon : « Que’m parla. Que’m liura pòc a pòc los sons secrets qui quitament los vielhs de Bordalàs ne coneishen pas mei. » (Sèrgi Javaloyès, Tranga, 2005, p. 9.).

Çò que seriá estat normal, seriá estat que los vièlhs d’aquel endrech sabèsson los secrets en question. Mas, causa estranha, èra pas lo cas. L’equivalent francés es « même » ; l’equivalent catalan « fins i tot »; l’equivalent castelhan « incluso » ; l’equivalent latin « etiam ».

*

Quitament a tanben un autre sens leugièrament diferent. Vòl dire que dins un certan nombre de personas o de causas i a una persona o una causa que lo parlaire pren la pena de senhalar sa preséncia inesperada o d’insistir sul ròtle que jòga. En francés, aquela idèa s’exprimís sovent ambe la locucion y compris. Mas, ni dins la lenga anciana, ni dins la lenga parlada, ni en catalan, ni en italian non i a l’equivalent mot per mot de la locucion francesa y compris. (Parli del catalan ont l’equivalent del nòstre i es hi e de l’italian ont l’equivalent es ci.) Pasmens, dins l’occitan actual, se legís pro sovent i comprés, qu’es pas autra causa que la transposicion del y compris francés. Al mes d’octobre de 2015 se podiá legir dins una revista nòstra : « La tòca d’aquela còla siguèt de mostrar en totei, i comprés ai responsables politics que la lenga nòstra èra sempre viva. » Aquel detestable i comprés podiá fòrt plan èsser remplaçat per quitament (quitament ais òmes politics) o emai (emai ais òmes politics). Dins un occitan estandard corrècte, aquò se podiá dire : « La tòca d’aquela còla foguèt de mostrar a totes, quitament als òmes politics, que la lenga nòstra contunhava d’èsser viva. »

Jacme Taupiac La Piboleta, 23-12-17.

L'Occitan Blos de Jacme taupiac Lo periòde

Loís Alibèrt ditz que dins un occitan plan codificat cal metre la letra -e finala de supòrt dins de mots sabents coma lo catòde, lo periòde. (Gramatica occitana, 1935, p. 377.) Degun non remet aquela nòrma en causa. La fòrma lo periòde se tròba dins los diccionaris de R. Barta (1980), C. Laus (2001), Fettuciari-Martin-Pietri (2003), Cantalausa (Diccionari, 2003, pagina 737), C. Rapin (2006), Andrieu Lagarda (2013), Josiana Ubaud (Diccionari ortografic, 2011, p. 883). Dins L’occitan modèrne, libre sortit en 2001, pòrti exactament la meteissa nòrma, emai doni una lista dels mots qu’an la meteissa finala -òde : l’anòde, lo catòde, comòde, l’electròde, l’exòde, lo gasteropòde, incomòde, l’iòde, lo metòde, lo mòde, lo periòde. (Pagina 109.) S’i pòt ajustar : l’artropòde, lo braquiopòde, lo cefalopòde, lo diòde, lo miriapòde, lo rapsòde, lo sinòde.

Tot aquò son de mots recents, de formacion sabenta. Dins los mots d’aquela mena i a una fòrta tendéncia a aver la -e finala de supòrt. Per exemple, a partir de l’etime latin volumen, lo mot de formacion populara un volum (de quicòm) vòl dire siá « un pilòt, un paquetàs (de quicòm) », siá « un grand nombre, una multitud (de bèstias o de personas) ». Son de senses plan concrèts. Per contra, lo mot de formacion sabenta lo volume a lo sens abstrach de « l’espaci ocupat per un còs ». Coma lo volume, los mots sabents e recents en -òde an la -e finala de supòrt, tant en occitan coma en catalan (l’ànode, el càtode, còmode, l’elèctrode, l’èxode, el gasteròpode, incòmode, l’iode, el mètode, el mode, el període) mas, en catalan, l’accent es sovent tres sillabas abans la fin del mot.

Dins la pròsa occitana actuala se tròba pas pus lo francisme la periòda e es una bona causa. Mas, i a sovent l'ipercorreccion lo periòd, grafia que pòt pas representar autra causa que la prononciacion [lu perjòt], aissí coma nud se legís [nyt]. Aquela fòrma que rima ambe lo canhòt, lo vielhòt es una farlabica òrra ! La sola bona fòrma es lo periòde.

Jacme Taupiac
La Piboleta, 29-12-17

L'Occitan Blos de Jacme Taupiac Es jorn

Lo dimècres 2 de genièr de 2013, ausiguèri, a Montalban, una femna vièlha que se planhiá que despuèi qualque temps aviá la vista flaca e i vesiá pas coma cal per menar sa veitura quand la nuèch èra tombada : « Je peux pas conduire quand c’est nuit. » Naturalament, aquela frasa èra pas que la transposicion en francés de la frasa occitana : « Pòdi pas menar quand es nuèch. » Aquò èra pas de “ francés estandard ”; èra de francitan. Es plan util de prestar la pus granda atencion al francés que pàrlan los occitans “ desoccitanizats de fresc ”. Dins mai d’un domeni an de causas a nos apréner sus l’autentica lenga occitana que “ contamina ” lor francés. Se se ditz en francés corrècte Il fait nuit, se ditz dins un excellent occitan estandard Es nuèch. E l’occitan estandard es pas autra causa que “ la sintèsi occitanista ” de tota la lenga occitana de totas las regions e de totas las epòcas. Per çò qu’es de l’expression que ne parlam aicí, es aisit de constatar que s’emplega lo vèrbe èsser dins un fum de parlars nòstres, dins mai d’un dialècte.

Occitan lengadocian
Serà lèu nuèch. (Joan Bodon, Grava, 1956, p. 317.) Èra nuèch encara quand arribèrem a Nimes. (Joan Bodon, Estèla, 1960, p. 59.)

Occitan provençal
Èra grand jorn, e lo soleu dardava dajà sur nautres que dormiam encara. (E. Garcin, Roubinsouno, 2010, p. 57.) T’anam garçar dins una bota, la bota qu’es aquí. Quand sarà jorn, cridaràs... (F. Mistral, Memòri, 2016, p. 41.)

Occitan gascon
Qu’ei nueit. (S. Palai, Diccionari, 1961, p. 702.)

Occitan auvernhat
Adonc m’avisère qu’èra noit. (P. Biron, Proses de Norib, 2013, p. 126.) Las expressions ambe èsser e una indicacion de temps o de “ luminositat ” son multiplas : èsser nuèch, èsser jorn, èsser matin, èsser escur, èsser negre. Ja dins un tèxte del sègle XI tròbi E èra noith. En francés estandard se ditz Il fait jour e en occitan estandard Es jorn.

Jacme Taupiac
La Piboleta, 2-10-17

L'Occitan Blos de Jacme Taupiac : los signes diacritics

La nocion de signe diacritic es pas ensenhada a l’escòla primària, nimai al collègi. Per consequent, un fum de bons esperits sàbon pas que diacritic « se ditz d’un signe que s’escriu per atribuïr una valor diferenta a una letra (vocala o consonanta) o a un grop de letras ». Lo signe diacritic s’escriu : • Siá sus la letra, coma en espanhòl lo tilde sus la consonanta n per li donar la meteissa valor qu’al nòstre digrama nh : España, español, la viña ; • Siá jos la letra, coma en occitan la cedilha jos la consonanta c per tal que ça, ço, çò, çu represénten [sa], [su], [sò], [sy] : lo caçaire ; lo braçon ; çò que disi ; lo quartièr de Sant Çubran, a Tolosa ; • Siá entre doás letras, coma en occitan gascon lo punt naut que s’escriu entre n e h dins en·hangar « enfangar ». I a de lengas, coma l’anglés, qu’an pas de signes diacritics. N’i d’autras, coma lo francés, que n’an un fum mas ont la nòrma d’emplec d’aqueles signes es dramaticament incoerenta. Sonque un parelh d’exemples. 

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr 

+