Uei : 18/06/2018

Cronica Visca la lenga locala : Educacion en quechua

Lo quechua es una familha de lengas parladas al Peró, en Bolivia o encara Colómbia. Compta cap a 10 milions de locutors dont 1 milion e mièg en Eqüator. Nòstre cronicaire Gavin Porter prepausa un torn d'orizont d'aquela lenga e de son ensenhament dempuèi lo sègle XX.

Al debut del sègle XIX, los païses sud-americans gasanhèron lor independéncia. Aquel cambiament beneficiava pas los indigènas, qu’èran mantenguts dins la misèria e l’opression sus la talvera de la societat. En Eqüator, calguèt esperar fins a las annadas ochanta del sègle XX, per que se melhorèsse lor condicion. Lo president, Rodrigo Borja, elegit en 1988, tornèt prèp de dos milions d’ectaras a las comunautats autoctonas e butèt al bilingüisme per l’ensenhament de la lengua quechua. Borja d’esperel es pas indigèna mas un descendent dirècte del Papa Alexandre VI. Es un descendent en linha anhatica (parentat pels òmes unicament) de Giovanni Borgia,(filh del Papa Alexandre VI nascut Rodrigo de Borja) e son esposa Maria Enriquez. L’Educacion Interculturala Bilingüa (EIB) comencèt a s’emplegar a partir de 1990 en Bolívia, Eqüator e Peró. Es un modèl d’educacion inspirat per las Proposicions del « Congrès Mondial Sus L’Educacion Per Totes » qu’aguèt lòc en Tailàndia en 1990 jols auspicis de L’UNESCO. EIB demanda, que l’educacion dels pòbles indigènas ten en compte la particularitat culturala de lors comunautats. L.E. Lopez (Consultant Principal Del Programa De Formacion En EIB Pels Païses Andeans) descriguèt lo sistèma d’educacion anterior en aquels mots. « Per plan indigènas sud-americans l’educacion supausa un desaprene forçat de lor pròpria cultura e un abandon parcial, si pas total, de lor lenga mairala. » Lo sistèma d’educacion primària aviá supremit sistematicament l’emplec de la lenga mairala. Lo castelhan èra estat la lenga unica admesa formalament e parlar quechua èra estat punit de sancions. Las escòlas francesas emplegavan los metòdes sembables al sègle XX en favor del francés. Aital lo novèl sistèma EIB beneficiava los indigènas e encoratjava l’emplec del quechua.

Una lenga oficiala

En Peró, quechua venguèt una lenga oficiala en 1975. Quechua (ditz Runasami –la lenga del pòble) se parla en 6 païses - Argentina, Bolivia, Colòmbia, Chile, Eqüator e Peró, e a 10 milions de parlaires, que la magèr part abitan Peró (7,7 milions – 25 % de la populacion). En Bolivia, quechua venguèt una lenga oficiala solament en 2009 e en Eqüator en 2006. E mai aquel estatut siá relativament recent fòra de Peró, reconeis l’importància de conservar e promòure la lenga. Quechua se parlava dins los Andes centrals abans l’espandiment de l’Empèri Incà. Aprèp la conquista d’aquel Empèri pels espanhòls al sègle XVI, l’emplec de quechua pels pòbles indigènas contunhava coma la lenga comuna. L’administracion espanhòla la reconeissiá e plan d’espanhòls l’aprenián per comunicar ambe los indigènas. Lo clergat de la Glèisa Catolica adoptèt quechua coma la lengua de l’evangelizacion, ço que causava son expansion dins mai d’un endrech. Ca que la, al quart darrièr del sègle XVIII los oficials colonials arrestèron l’emplec administratiu e religiós de quechua e defendèron son emplec public aprèp l’insurreccion de Túpac Amara II. Malgrat un reviscòl brèu de la lenga aprèp l’independéncia de las nacions sudamericanas al sègle XIX, lo prestigi de quechua aviá demesit significantament, se parlava solament dins los parçans rurals mai isolats e conservatius. Èra dempuèi totjorn una lenga parlada puslèu qu’escricha. Los documents mai vièlhs escriches son aqueles de Domingo de Santo Tomás, un missionari qu’ arribèt en Peró en 1538. Aprenguèt la lenga e editèt sa « Grammatica o arte de la lenga generala dels indians dels reialmes del Peró » en 1560. Èra lo primièr a apelar la lenga « quechua », mas sabèm pas son nom abans l’epòca coloniala. I a doas derivacions possiblas. Quechua pòt venir de « qic. wa », que vòl dire « val temperat » e sos abitants. Autrament i aviá un pòble ditz Quichua dins la Region Apurimac en Peró, qu’auriá pogut balhar lor nom a la lenga.

Una tradicion orala

La literatura quechua coneissiá un reviscòl en temps preïspanics ambe nombrosas formas liricas, epicas, narrativas e dramaticas. La transmission èra orala. I aviá pas de tèxtes escriches ; sabèm solament per l’informacion e compilacions reculhidas per de cronicaires, presicaires e foncionaris colonials. Al debut del sègle XX, pauc parlaires de quechua sabián legir o escriure e en consequéncia lo drama èra lo mejan principal d’expression. La poësia tanben florissiá. « Aqupampa », lo primièr roman editat solament en quechua sens una revirada en castelhan, a pas aparegut fins a 2016. L’autor es Pablo Landeo Munoz de Huancavelica nasçut en 1959. Pauc a pauc, quechua capita a superar los inconvenients d’èstre estat primièrament una lenga parlada. A l’ora d’ara quechua e castelhan son entremesclats dins lo parçan andean. Quechua a empruntat força cents mots de castelhan e lo castelhan local a empruntat plan mots de quechua. Per exemple, al sud de Bolivia, « wawa » (dròlle), « misi » (cat) e « waska » (correja) s’emplegan tan frequentament que los equivalents castelhans. Si prenèm lo metrò de New York lo matin, entendèm parlar quechua pels amerindians de Bolivia e Peró. Van trabalhar dins los chantièrs de Manhattan, que los abitants originals èran amerindians - los lennilenapes (òmes d’òmes.) Parlavan « lenape », una lenga amerindiana qu’esistís pas mai. La ròda vira e una lenga amerindiana se parla un còp de mai a Manhattan.

Gavin Porter

« Cinerrante », un projècte alternatiu e engatjat

Jan Labourie qu’ei un realizator independent occitan. Que realizè metratge bracs de ficcion tà clips video musicaus, un metratge long rodat au Guatemala e qu’estó tanben assistent deu realizator Dominique Gautier sus mantuns filmes qui tractan de la guèrra civila espanhòla. Que hè un an qu’a un projècte en cap. Aqueth qu’a un nom, Cinerrante, e qu’ei suu punt d’arribar en cap.

Lo realizator paulin Jan Labourie que s’envolarà tà l’America centrau fin deu mes d’octobre-començar de noveme entà filmar un projècte qu’a en cap despuish bèra pausa. Zoom sus un road-trip « intimista, alternatiu e militant », com ac descriu eth medish.

La Setmana — Quau ei la tòca deu vòste projècte ?
Jan Labourie — Que vòu purmèr anar dens las escòlas dens la « zòna indigèna » de Mexic e d’America centrau entà apitar metratge bracs en lenga amerindiana dab los escolans e a la fin que haram ua projeccion dens las localitats dens lo parçan, tà amuishar lo tribalh qu’auram hèit amassa.

LS — Qu’ei un projècte cinematografic purmèr mes tanben sociau ?
JL — Qu’ei audiovisuau purmèr quiò mes que i a lo sostien de las lengas minoritàrias capvath lo monde. Com en Occitania, acerà la lenga que’s pèrd un pauc. N’i a pas briga de visibilitat per las lengas dens l’audiovisuau e qu’ei aquò que vòi amuishar au monde. Qu’ei amassa, dens l’esperit Do It Yourself, que haram un metratge brac en lenga indigèna.

LS — Que i a militantisme entà sauvaguardar la lenga sus plaça mes vos, qu’avetz enveja de balhar un supòrt numeric/audiovisuau a la luta. Ei çò qui cau entà sauvar ua lenga ?
JL — Òc ! Tot qu’a començat quan èi hèit un documentari dab un amic, Guillaume Riboulleau, tanben paulin e qui demora au Guatemala, en lo quau apareishèvan las lengas mayas. Au moment de la soa projeccion acerà, qu’avem podut descobrir que, en véder la lor cultura e enténer la lor lenga au cinema, qu’èra quauquarren de pèc. N’avèvan pas jamei entenut aquò. E aquò que m’ei demorat dens lo cap dinc a uei lo dia entà fin finau apitar aqueth projècte.

LS — E serà un documentari o un filme dab mesas en scèna ?
JL — Que serà ua webseria-documentari. Que vau filmar l’ensemble deu tribalh dab los escolans, los regents, las projeccions e lo camin. Tot aquò que serà enviat en filmòts sus la tela cada quinze dias o tres setmanas quan agi internet tà perméter a las personas interessadas de seguir lo projècte. Lo public ciblat qu’ei lo public europèu mes tanben lo monde deus pòbles d’America centrau. Los internautas que poderàn véder las videos sus internet (Facebook, site de Cinerrante, Youtube, etc.).

LS — Perqué aquesta enveja d’anar cap a Mexic e Panamà ? Que v’interessatz tanben a la lenga occitana, perqué anar mei luenh ?
JL — Pr’amor que soi anat a la Calandreta mainat, qu’èi aquesta enveja d’amuishar las lengas aquò qu’ei segur. Perqué acerà ? Pr’amor qu’ei un lòc que coneishi plan, qu’i soi anat mantuns còps. Que son pòbles en resisténcia e que vòi apujar aquera resisténcia qui ei tostemps viva.

LS — Dens la presentacion deu projècte, que parlatz de lutar contra l’uniformizacion deu planeta. Que parlatz tanben de lenga mes qu’ei tot parièr tà l’economia e tà l’emplec…
JL — Segur, qu’ei un ensemble de causas. Que’ns cau cada dia, pelejar tà non pas que lo monde sancèr e parlan sonque anglés, francés, chinés. Que cau apujar los qui lutan tà las lors lengas e dab aquò amuishar las problematicas locaus, que sian l’energia o l’aiga. Que podem mesclar tot aquò.

LS — Quin espiar e portatz sus l’uniformizacion deu cinema uei lo dia ?
JL — Que i a ua uniformizacion segur, mes quan espiam a filmes d’America latina, d’Asia o d’Africa, ne son pas los medishs. Los sòus que van taus medishs filmes mes que i a tanben creators qui hèn filmes deus originaus e creatius. Qu’èi començat a escríver lo projècte i a un an e a cercar sòus. Lo Centre Nacionau deu Cinema e de l’Imatge Animat (CNC) a París ne m’a pas briga sostienut, la Region Navèra-Aquitania, tanpauc. N’entri pas dens las casas, qu’ei ua webseria, que i a tanben ficcions dab los mainatges e videos sus la tela, que i a drin de tot e aquò n’agrada pas lo monde deu cinema francés.

LS — Qu’avetz creat ua pagina Kiss Kiss Bank Bank tà un finançament participatiu. Que cau, un còp mei, demandar sòus au monde, quan n’avem pas la causida !
JL — Quiò… au començar qu’èri contra. Lo monde que pagan dejà impòsts tà la cultura e la cultura n’ei pas retribuida au monde, aus creators de la França sancèra, deu teatre, deus musicaires de la cultura nosta e donc tà har las causas, que’m calè demandar au monde de m’ajudar entà crompar lo materiau…

LS — Un reclam sus l’actualitat pertocant a çò qui’s debana en Catalonha, vos, com documentarista, qu’avetz segurament enveja d’i anar e de tractar aqueth subjècte a la vòsta faiçon ?
JL — Segur ! Aquera luta, que l’èi coneishuda dab un filme « Tierra y libertad » (Ken Loach - 1995) e dab lo libe tanben (George Orwell - 1938). Que i a cultura dens la luta ! Mes ne’ns podem pas bàter sus tots los fronts, que demori a Pau dinc a la partença.

Entervista Joan Nadau Commères de Ràdio País

Inf. : FB — https://www.facebook.com/art.hache, Kiss kiss Bank Bank : www.kisskissbankbank.com/fr/projects/cinerrante

  • Publicat dens Culture
Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr 

+