Uei : 24/05/2018

Cronica Visca la lenga locala : Educacion en quechua

Lo quechua es una familha de lengas parladas al Peró, en Bolivia o encara Colómbia. Compta cap a 10 milions de locutors dont 1 milion e mièg en Eqüator. Nòstre cronicaire Gavin Porter prepausa un torn d'orizont d'aquela lenga e de son ensenhament dempuèi lo sègle XX.

Al debut del sègle XIX, los païses sud-americans gasanhèron lor independéncia. Aquel cambiament beneficiava pas los indigènas, qu’èran mantenguts dins la misèria e l’opression sus la talvera de la societat. En Eqüator, calguèt esperar fins a las annadas ochanta del sègle XX, per que se melhorèsse lor condicion. Lo president, Rodrigo Borja, elegit en 1988, tornèt prèp de dos milions d’ectaras a las comunautats autoctonas e butèt al bilingüisme per l’ensenhament de la lengua quechua. Borja d’esperel es pas indigèna mas un descendent dirècte del Papa Alexandre VI. Es un descendent en linha anhatica (parentat pels òmes unicament) de Giovanni Borgia,(filh del Papa Alexandre VI nascut Rodrigo de Borja) e son esposa Maria Enriquez. L’Educacion Interculturala Bilingüa (EIB) comencèt a s’emplegar a partir de 1990 en Bolívia, Eqüator e Peró. Es un modèl d’educacion inspirat per las Proposicions del « Congrès Mondial Sus L’Educacion Per Totes » qu’aguèt lòc en Tailàndia en 1990 jols auspicis de L’UNESCO. EIB demanda, que l’educacion dels pòbles indigènas ten en compte la particularitat culturala de lors comunautats. L.E. Lopez (Consultant Principal Del Programa De Formacion En EIB Pels Païses Andeans) descriguèt lo sistèma d’educacion anterior en aquels mots. « Per plan indigènas sud-americans l’educacion supausa un desaprene forçat de lor pròpria cultura e un abandon parcial, si pas total, de lor lenga mairala. » Lo sistèma d’educacion primària aviá supremit sistematicament l’emplec de la lenga mairala. Lo castelhan èra estat la lenga unica admesa formalament e parlar quechua èra estat punit de sancions. Las escòlas francesas emplegavan los metòdes sembables al sègle XX en favor del francés. Aital lo novèl sistèma EIB beneficiava los indigènas e encoratjava l’emplec del quechua.

Una lenga oficiala

En Peró, quechua venguèt una lenga oficiala en 1975. Quechua (ditz Runasami –la lenga del pòble) se parla en 6 païses - Argentina, Bolivia, Colòmbia, Chile, Eqüator e Peró, e a 10 milions de parlaires, que la magèr part abitan Peró (7,7 milions – 25 % de la populacion). En Bolivia, quechua venguèt una lenga oficiala solament en 2009 e en Eqüator en 2006. E mai aquel estatut siá relativament recent fòra de Peró, reconeis l’importància de conservar e promòure la lenga. Quechua se parlava dins los Andes centrals abans l’espandiment de l’Empèri Incà. Aprèp la conquista d’aquel Empèri pels espanhòls al sègle XVI, l’emplec de quechua pels pòbles indigènas contunhava coma la lenga comuna. L’administracion espanhòla la reconeissiá e plan d’espanhòls l’aprenián per comunicar ambe los indigènas. Lo clergat de la Glèisa Catolica adoptèt quechua coma la lengua de l’evangelizacion, ço que causava son expansion dins mai d’un endrech. Ca que la, al quart darrièr del sègle XVIII los oficials colonials arrestèron l’emplec administratiu e religiós de quechua e defendèron son emplec public aprèp l’insurreccion de Túpac Amara II. Malgrat un reviscòl brèu de la lenga aprèp l’independéncia de las nacions sudamericanas al sègle XIX, lo prestigi de quechua aviá demesit significantament, se parlava solament dins los parçans rurals mai isolats e conservatius. Èra dempuèi totjorn una lenga parlada puslèu qu’escricha. Los documents mai vièlhs escriches son aqueles de Domingo de Santo Tomás, un missionari qu’ arribèt en Peró en 1538. Aprenguèt la lenga e editèt sa « Grammatica o arte de la lenga generala dels indians dels reialmes del Peró » en 1560. Èra lo primièr a apelar la lenga « quechua », mas sabèm pas son nom abans l’epòca coloniala. I a doas derivacions possiblas. Quechua pòt venir de « qic. wa », que vòl dire « val temperat » e sos abitants. Autrament i aviá un pòble ditz Quichua dins la Region Apurimac en Peró, qu’auriá pogut balhar lor nom a la lenga.

Una tradicion orala

La literatura quechua coneissiá un reviscòl en temps preïspanics ambe nombrosas formas liricas, epicas, narrativas e dramaticas. La transmission èra orala. I aviá pas de tèxtes escriches ; sabèm solament per l’informacion e compilacions reculhidas per de cronicaires, presicaires e foncionaris colonials. Al debut del sègle XX, pauc parlaires de quechua sabián legir o escriure e en consequéncia lo drama èra lo mejan principal d’expression. La poësia tanben florissiá. « Aqupampa », lo primièr roman editat solament en quechua sens una revirada en castelhan, a pas aparegut fins a 2016. L’autor es Pablo Landeo Munoz de Huancavelica nasçut en 1959. Pauc a pauc, quechua capita a superar los inconvenients d’èstre estat primièrament una lenga parlada. A l’ora d’ara quechua e castelhan son entremesclats dins lo parçan andean. Quechua a empruntat força cents mots de castelhan e lo castelhan local a empruntat plan mots de quechua. Per exemple, al sud de Bolivia, « wawa » (dròlle), « misi » (cat) e « waska » (correja) s’emplegan tan frequentament que los equivalents castelhans. Si prenèm lo metrò de New York lo matin, entendèm parlar quechua pels amerindians de Bolivia e Peró. Van trabalhar dins los chantièrs de Manhattan, que los abitants originals èran amerindians - los lennilenapes (òmes d’òmes.) Parlavan « lenape », una lenga amerindiana qu’esistís pas mai. La ròda vira e una lenga amerindiana se parla un còp de mai a Manhattan.

Gavin Porter

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr 

+