Uei : 22/05/2018

Cronica D'una illa a l'autra : Creta, un brèc de la civilizacion occidentala

Coneissèm pauc de causas sus l’aparicion de l’anciana civilizacion cretenca perque i a pauc de testimoniatges escriuts, çò que contrasta amb los palais, las maisons, las rotas, las pinturas e las escalpradura de que existisson encara uèi.

Creta èra lo site del Laberint – una seria de passadas se crosant e s’encabestrant. Perqué lo rei Minos a fach construire aqueste Laberint ? Era una preson a vida pel Minotaur, un òme-taure divenc e monstrós, uman e bestial. Lo Minotaur agradava pas al rei Minos, perque èra lo filh de sa femna, Pasiphae, e un taure divenc mandat per Poseidon, lo dieu de la mar. Poseidon aviá mandat a Minos aqueste magnific taure cande, respondent a una demanda per un signe. Los dos fraires de Minos pretendián, que debriá lor ceder son reiaume. L’arribada del taure resolguèt aquel problèma mas creèt un autre, quand la reina Pasiphae s’enamorèt d’el. Mai tard lo Minotaur moriguèt jos l’espada de Thesea. Creta es un brèc de la civilizacion occidentala. Era lo centre de la civilizacion minoana (lo mot ven del rei Minos) de 2700 a 1420 abans Jesús-Crist. Lo poèta grec Homer diguèt, que Creta aviá 90 viljas. Lo musèu a Heraklion a la colleccion mai granda de l’art minoan. Las frescas èran la forma primària de lor art e mantum còp representavan de personas. Los òmes èran distinguiches de las femnas per la color de lors pèls ; lo pèl dels òmes èra rogenc-brun e aquel de las femnas cande. La fresca d’un taure, que sauta, es la mai celèbra. Las ceramicas avián de dessenhs d’espiralas, triangles, linhas corbadas e croses. Mai tard de dessenhs naturalistas de peises, calamars. aucèls e liris apareissián. Los arquelògs an escavat força palaises – de bastiments monumentals, qu’avián de foncions administrativas e los archius grands. Mantum còp avián mai d’un estanci, escalièrs al dedins e defòra, corts extensivas e colomnas massissas. Se trobava la colomna invertida - mai larga a la cima qu’al fons - una contribucion significanta a la disciplina d’arquitectura. Se veson aquestas colomnas a Knossos. Eran construchas de fusta (pas pèira) e generalmente pintradas rojas.

Linear A e Linear B

Los Minoans noiriián las vacas, motons, pòrcs e cabras e cultivavan lo blat, òrdi, rasims, figas e olivas. Domesticavan las abelhas. Malurosament conneissem pauc al subjècte de lor lenga parlada e escricha, perque solament un nombre pichon de lors documents survivon. De placas d’argela s’emplegavan a 3000 abans Jesús-Crist. D’ieroglifs creteses son las escrituras mai vièlhas, qu’òm pòt datar. Es pas possible de dire, se la lenga es minoan e son origina es discutida. I aviá tanben un sistèma d’escriure, que se dit Linear A, dins los palaises e dins las escrituras religiosas. Mas ni los ieroglifs ni Linear A son pas estats deschifrats. Linear A èra l’origina del manuscrit Linear B emplegat per la civilizacion meceneana que seguèt los Minoans. Los linguistas an capitat a deschifrar Linear B, qu’es una forma primitiva del grèc. Linear B ven mai d’un sègle abans l’alfabet grèc, mas a pas d’utilitat fonetica, perque s’emplegava pas jamai per escriure de mots dins una frasa. Knossos venguèt un centre mecenean en 1450 abans Jesús-Crist, quand lo palais foguèt amelhorat e una sala del tròn ajustada. Lo rei èra lo proprietari de totas las tèrras e lo capmèstre espiritual e militar. Era tanben un entrepreneire e comerciant ayudat per un malhum de foncionaris. Los òmes de l’elèit èran sebelits en de masquetas d’aur e armadura funerària, e las femnas en coronas d’aur e vestiments lusents d’ornaments d’aur. Per 1100 abans Jesús-Crist la civilizacion meceana s’èra escrotlada. Cal se rememorar, qu’aquela civilizacion èra pas confinhada a Creta mas s’espandiá fins a força parçans de la Grècia.

Un periple azardós

L’istòria de Creta es longa e complicada. Quand Quintus Caecilius Metellus conquistèt I’illa en 69 abans Jesús-Crist, venguèt una província de l’empèri roman. Creta foguèt transferida a l’empèri bizantin, que la capitala èra Constantinople, en 330 aprèp Jesús-Crist.. La Republica de Venècia aquerèt Creta en 1212 e governava l’illa pendent mai que 400 ans. Los Otomans conquistèron Creta en 1699. La Granda Revolucion Cretesa de 1866-69 èra un soslèvament contra los Otomans, quand lo Chaple d’ Arkadi arribèt. En novembre 1866 una armada turca assetjèt Lo Monastèri d’Arkadi, qu’èra lo centre de l’insurreccion. Los Otomans capitèron a dintrar dins lo monastèri, e l’abat incendièt la polvera a canon dins las vòutas, tuant la magèr part dels rebèls e 700 femnas e mainatges i abrigats. Ça que la l’abat èra responsable del chaple, pas los turcs. Creta venguèt una partida de la Grècia en 1908, mas l’union foguèt pas reconeguda internacionalament fins a 1913. La Creta dels sègles XVIII e XIX avián pas jamai cessat d’èstre una tèrra en luta contra l’ocupant –venecian puèi otoman. Lo romancièr Jaques de Lacretelle descriguèt los Creteses en aquestes tèrmes : « En Creta la destinada umana es formada de las desfortunas ineluctablas de la vida. En consequéncia los sentiments individuals pòrtan la marca de la violéncia e del sacrifici collectius. La desirança es una insurreccion del còr ; la gelosía, una embuscada ; lo maridatge una presa mornorosa del vel ; la mòrt una resurreccion dins la glòria ». Saique las dificultats de la vida vidanta de l’ora d’ara en Creta, que son similaras, a aquelas dels autres parçans de la Grècia, surprenon pas los Creteses. Per eles es normal.

Gavin Porter

Cronica Visca la lenga locala : Educacion en quechua

Lo quechua es una familha de lengas parladas al Peró, en Bolivia o encara Colómbia. Compta cap a 10 milions de locutors dont 1 milion e mièg en Eqüator. Nòstre cronicaire Gavin Porter prepausa un torn d'orizont d'aquela lenga e de son ensenhament dempuèi lo sègle XX.

Al debut del sègle XIX, los païses sud-americans gasanhèron lor independéncia. Aquel cambiament beneficiava pas los indigènas, qu’èran mantenguts dins la misèria e l’opression sus la talvera de la societat. En Eqüator, calguèt esperar fins a las annadas ochanta del sègle XX, per que se melhorèsse lor condicion. Lo president, Rodrigo Borja, elegit en 1988, tornèt prèp de dos milions d’ectaras a las comunautats autoctonas e butèt al bilingüisme per l’ensenhament de la lengua quechua. Borja d’esperel es pas indigèna mas un descendent dirècte del Papa Alexandre VI. Es un descendent en linha anhatica (parentat pels òmes unicament) de Giovanni Borgia,(filh del Papa Alexandre VI nascut Rodrigo de Borja) e son esposa Maria Enriquez. L’Educacion Interculturala Bilingüa (EIB) comencèt a s’emplegar a partir de 1990 en Bolívia, Eqüator e Peró. Es un modèl d’educacion inspirat per las Proposicions del « Congrès Mondial Sus L’Educacion Per Totes » qu’aguèt lòc en Tailàndia en 1990 jols auspicis de L’UNESCO. EIB demanda, que l’educacion dels pòbles indigènas ten en compte la particularitat culturala de lors comunautats. L.E. Lopez (Consultant Principal Del Programa De Formacion En EIB Pels Païses Andeans) descriguèt lo sistèma d’educacion anterior en aquels mots. « Per plan indigènas sud-americans l’educacion supausa un desaprene forçat de lor pròpria cultura e un abandon parcial, si pas total, de lor lenga mairala. » Lo sistèma d’educacion primària aviá supremit sistematicament l’emplec de la lenga mairala. Lo castelhan èra estat la lenga unica admesa formalament e parlar quechua èra estat punit de sancions. Las escòlas francesas emplegavan los metòdes sembables al sègle XX en favor del francés. Aital lo novèl sistèma EIB beneficiava los indigènas e encoratjava l’emplec del quechua.

Una lenga oficiala

En Peró, quechua venguèt una lenga oficiala en 1975. Quechua (ditz Runasami –la lenga del pòble) se parla en 6 païses - Argentina, Bolivia, Colòmbia, Chile, Eqüator e Peró, e a 10 milions de parlaires, que la magèr part abitan Peró (7,7 milions – 25 % de la populacion). En Bolivia, quechua venguèt una lenga oficiala solament en 2009 e en Eqüator en 2006. E mai aquel estatut siá relativament recent fòra de Peró, reconeis l’importància de conservar e promòure la lenga. Quechua se parlava dins los Andes centrals abans l’espandiment de l’Empèri Incà. Aprèp la conquista d’aquel Empèri pels espanhòls al sègle XVI, l’emplec de quechua pels pòbles indigènas contunhava coma la lenga comuna. L’administracion espanhòla la reconeissiá e plan d’espanhòls l’aprenián per comunicar ambe los indigènas. Lo clergat de la Glèisa Catolica adoptèt quechua coma la lengua de l’evangelizacion, ço que causava son expansion dins mai d’un endrech. Ca que la, al quart darrièr del sègle XVIII los oficials colonials arrestèron l’emplec administratiu e religiós de quechua e defendèron son emplec public aprèp l’insurreccion de Túpac Amara II. Malgrat un reviscòl brèu de la lenga aprèp l’independéncia de las nacions sudamericanas al sègle XIX, lo prestigi de quechua aviá demesit significantament, se parlava solament dins los parçans rurals mai isolats e conservatius. Èra dempuèi totjorn una lenga parlada puslèu qu’escricha. Los documents mai vièlhs escriches son aqueles de Domingo de Santo Tomás, un missionari qu’ arribèt en Peró en 1538. Aprenguèt la lenga e editèt sa « Grammatica o arte de la lenga generala dels indians dels reialmes del Peró » en 1560. Èra lo primièr a apelar la lenga « quechua », mas sabèm pas son nom abans l’epòca coloniala. I a doas derivacions possiblas. Quechua pòt venir de « qic. wa », que vòl dire « val temperat » e sos abitants. Autrament i aviá un pòble ditz Quichua dins la Region Apurimac en Peró, qu’auriá pogut balhar lor nom a la lenga.

Una tradicion orala

La literatura quechua coneissiá un reviscòl en temps preïspanics ambe nombrosas formas liricas, epicas, narrativas e dramaticas. La transmission èra orala. I aviá pas de tèxtes escriches ; sabèm solament per l’informacion e compilacions reculhidas per de cronicaires, presicaires e foncionaris colonials. Al debut del sègle XX, pauc parlaires de quechua sabián legir o escriure e en consequéncia lo drama èra lo mejan principal d’expression. La poësia tanben florissiá. « Aqupampa », lo primièr roman editat solament en quechua sens una revirada en castelhan, a pas aparegut fins a 2016. L’autor es Pablo Landeo Munoz de Huancavelica nasçut en 1959. Pauc a pauc, quechua capita a superar los inconvenients d’èstre estat primièrament una lenga parlada. A l’ora d’ara quechua e castelhan son entremesclats dins lo parçan andean. Quechua a empruntat força cents mots de castelhan e lo castelhan local a empruntat plan mots de quechua. Per exemple, al sud de Bolivia, « wawa » (dròlle), « misi » (cat) e « waska » (correja) s’emplegan tan frequentament que los equivalents castelhans. Si prenèm lo metrò de New York lo matin, entendèm parlar quechua pels amerindians de Bolivia e Peró. Van trabalhar dins los chantièrs de Manhattan, que los abitants originals èran amerindians - los lennilenapes (òmes d’òmes.) Parlavan « lenape », una lenga amerindiana qu’esistís pas mai. La ròda vira e una lenga amerindiana se parla un còp de mai a Manhattan.

Gavin Porter

Cronica Viva la lenga locala : Lo galhego a un jorn annal de letras

Lo galhego es la lenga mairala dels Galicians, una lenga pròcha del portugués. Estimam que las doas lengas an 85 % de lor vocabulari en comun. Cossí aquela lenga es devenguda una lenga oficiala jos lo rèine d'Alfonso X de Castilha ?

Cada 17 mai, la Galícia celèbra sa literatura. (« Dia das Letras Galegas » en galhego.) Maria Victor Moreno Marquez una escrivana de contes pels mainatges, poëtessa e reviraira, serà commemorada en 2018. Tanben participava activament a la vida culturala e politica de Pontevedra. Es solament la quatrena femna a èstre causida dins las 55 ans del jorn de letras, una disparitat que a causat fòrça controvèrsia. Cresiá que, « La literatura s’ensenha pas, mas se pòt aprene. La literatura debriá pas jamai existir solament coma un subjècte d’estudi d’esperel mas dins un contèxte mai larg de las umanitats, de l’istòria etc. Perque la literatura confinhada dins un libre es mòrta e ven un saber burocratica. » Aquesta celebracion foguèt instituïda en 1963 per L’Academia Reiala Galhega, onorant cada annada un escrivan, que se distinguissía per sa creacion literària en lenga galhega e per sa defensa de la lenga. La mòrt del escrivan causit deu èstre al mens dètz ans abans. Lo 17 mai èra la data (en 1863) de l’edicion en Vigo del primièr exemplar de l’òbra « Epopèias galhegas » de Rosalia de Castro. Aquesta òbra marquèt lo debut del « Rexurdimento » - la Renaissença Culturala del galhego. Fòrça mond participan a las activitats del jorn. Per exemple, en Pontevedra s’installan taulas amb escaquièrs dins la Plaça de Santa Maria, ont los escolars e los adultes disputan de partidas intensas. Al meteis temps, un talhièr a luòc pels mainatges mai jovens per los iniciar dins lo jòc. Las partidas duran de 11 oras fins a 13 o 15 e totes los participants recebon un present commemoratiu.

Los quatre genres de cantiga

Galícia, al nòrd-ouèst de la Peninsula Iberica, resistiá a l’envasiment arabe e èra una de las regions, ont comencèt la reconquista de las tèrras ocupadas pels envasidors sarrasins. A l’Edat mejana, Galícia aviá d’unes còps son rei pròpri mas generalament èra una partida del reialme de Leon e mai tard de Castilha. Pasmens, lo parçan reteniá sas pròprias practicas legalas, costumas e cultura. Lo primièr document conegut de galhego data de 1228 e es una constitucion per la vila d’O Burgo autrejada per Alfonso IX de Leon. Una literatura distintament galhega emergèt a l’Edat mejana e la lenga florissiá dins los sègles XIII e XIV. I aviá 4 genres de cançons : - cantigas de amor - ont un òme canta a sa femna ; - cantigas de amigo - ont una femna canta a son òme - cantigas de maldecir - ont lo poèta exprimís sa colèra - cantigas de escarnio : de cançons crusas, trufandièras e sexualas de mesprètz. Las Cantigas de Santa Maria èran de cançons religiosas.

L’edat de tenèbras e la renaissença

Lo rèine d’Alfonso X (1252-84) veguèt lo castilian venir la lenga oficiala de la cancelaría de Galícia. Çaquelà los documents legals o narratius, publics e privats contunhavan a èstre escriches en galhego de 1200 duscàs 1500. Lo castilian èra introduch progressivament pels edicts del rei, dels responsables e d’eclesiastics estrangièrs. En consequéncia los documents legals cessèron d’èstre editats en galhego dins los ans 1530. Pendent lo sègle XVII, los elites començavan a parlar castilian al luòc de galhego particularament dins las vilas. Lo periòde del sègle XVI fins al sègle XIX se dich l’edat de tenèbras de la lenga, perque ni òbras literàrias ni documents legals èran pas escriches. Pasmens, Martin Sarmiento fasiá de recèrca sus l’istòria, l’evolucion e l’etimologia del galhego, e mai escrivesse sas òbras en castilian. La fin de l’edat de tenèbras arribèt al sègle XIX ambe lo « Rexurdimento ». Rosalia de Castro, un poèta, Eduardo Pondai un nacionalista, e Manuel Curros Enriquez, un autor liberal e anti-clerical èran los protagonistas del movement. En 1923, lo Seminar d’Estudis Galhegos foguèt establit per estudiar la cultura galhega. Aprèp lo venciment del General Franco dins la Guèrra Civila en 1939, l’emplec public o escrit del galhego èra defendut.

Amb un novèl Estatut d’Autonomia de 1981 e La Lei de Normalizacion Lingüistica de 1983, la lengua pròpria de Galícia recuperèt l’usatge oficial e institucional partejat ambe lo castilian. A l’ora d’ara, 70 % dels abitants del parçan parlan normalament lo galhego, d’autres 20 % lo parlan sens dificultat e 100 % lo comprenon. (La Galíimmigrantcia a pauc d’immigrants.) La magèr part dels mots galhegos derivan del latin mas i en a de dotzenas, que son celticas en origina. Los galicians an una tradicion celtica, que son orgulhóses. La vila de Lugo pòrta lo nom d’un dieu celtic – Lug, l’equivalent de Mercuri, dieu dels viatjaires e del comèrci. La cabreta jòga un ròtle important dins la musica galhega e la vila Ourense a mai de 5 000 cabretaires registrats. Mai d’una melodia galhega son similaras a de melodias irlandesas e bretonas. Çaquelà lo galhego revèrta lo portuguès. La naissença del Portugal coma un païs independent en 1139 causava pauc a pauc la divergéncia de las doas lengas. Generalament, los galhegos e los portugueses s’entendon. Galícia es un observador associat de La Comunautat de Païses de Lenga Portuguesa, e mai aqueste estatut siá subjècte al consentiment del govèrn espanhol. De totas las lengas regionalas d’Espanha, lo galhego a lo percentatge mai naut de parlaires dins sa populacion, çò qu’es un bon signe per son avenidor !

Gavin Porter

Cronica Viva la lenga locala : lo frison

Situada al nòrd del païs, la Frisa es una de las dotze províncias dels Païses-Basses. Mata-Hari qu’espionava en favor d’Alemanha pendent la guèrra de 1914-18, es probablament la frisona mai coneguda. La region a la cadena mai longa de lacs en Euròpa e es facil de l’explorar en batèu, perque òm pòt anar d’una vila a l’autra via l’aiga. I a quatre parcs nacionals Lo Lauwersmeer, L’isla de Schiermornikoog, La Resèrva Naturala de Drents-Friese Wold e Lo Parc de Alde Feonen, e fòrça lacs an de resèrvas ornitològas. La Frisa a la siá lenga particulara – lo frison, que l’anglés es la lenga mai pròcha. John Sebastian Schutter, un professor d’anglés, que demòra a Amsterdam diguèt : « Apreni lo frison, perque la miá femna ven de la region. Ai descobèrt, que sovent lo frison revèrta mai l’anglés que lo neerlandés. Quand ai de mal comprene l’accepcion d’una paraula o frasa nòva en frison, ensagi de trobar de paraulas anglesas qu’an un son similar. Per exemple, lo frison “ tsiis ” (fromatge) sembla mai l’anglés “ cheese ” que lo neerlandés “ kaas ”– subretot, quand se parla. Aiçò m’ajuda a comprene lo frison mai lèu e a me membrar dels mots. Cal pas me fisar al neerlandés solament. ” La província a 644 000 abitants. Un estudi per Gorter e Jonkman trobèt, que 54.8 % de la populacion (353 000) consideran lo frison com lor lenga mairala. 94 % comprenon la lenga – una coneissença passiva - 74 % la parlan e 64.5 % la legisson. Mas un fach surprenent ; solament 17 % escrivon la lenga. Lo frison se parla mantum còp dins la vida vidanta mas s’emplega rarament coma una lenga escricha.

Una lenga cooficiala

Los tèxtes mai ancians escriches en frison datan dels sègles XIII al XVI e mòstran una usança normala de la lenga dins totes los documents publics - legals e literaris. Mas aprèp 1550, lo frison quitèt d’èstre la lenga oficiala de la region e los documents legals s’escrivián en neerlandés. A l’ora d’ara, cent libres en frison son editats cada annada ; i a d’òbras plan literàrias, libres facils a legir e libres pels mainatges. Dos jornals del parçan - « Leeuwarder Courant » e « Friesch Dagblad » - editan d’articles en la lenga. Se una persona parla frison, los jornals neerlandeses editan lors mots exacts. La television transmet doas oras en frison cada jorn e la radiò setanta oras cada setmana. Tanben la correspondéncia en frison es possibla ambe las autoritats localas. En Frisa, lo frison a lo meteis estatut que lo neerlandés coma una lenga oficiala dempuèi 1956 e es vengut la lenga d’administracion en 1995. Mantum còp las escòlas preescolaras ensenhan lo frison. Pòt s’emplegar coma lenga d’ensenhament als nivèls 1-3 dins las escòlas primàrias e èstre ensenhat coma matèria primièra al nivèls 1-6. L’istòria, la geografia e la biologia s’ensenhan de còps que i a en frison. Emai siá una matèria obligatòria dins l’ensenhament segondari inferior dempuèi 1993, malurosament lo nombre d’oras es pas precisat.

L’estudi del Mercator sul frison Mercator (Lo Centre de La Recèrca Europèa Sul Multilinguisme E Sul Aprendissatge De Las Lengas) editèt un estudi « La Lenga Frisona Dins L’Educacion Als Païses-Basses » en 2007. Los seus comentaris sul avenidor de la lenga son encara apropriats. Foguèron sus las escòlas preescolaras : « A las escòlas preescolaras, l’emplec del frison va créisser dapàs. » Sus l’educacion primària : « lo Governement Central descentraliza la responsabilitat del frison dins l’educacion a la província e gela la contribucion financièra de las ressorças nacionalas. Pasmens un desvolopament positiu es la designacion d’un inspector ambe la responsibilitat particulara pel frison als nivèls primari e segondari. » Sus l’educacion segondària : « al nivèl de l’educacion segondària l’emplec del frison coma subjècte obligatòri per totes los estudiants a pas encara donat las resultas esperadas. Es clar que la posicion del frison dins l’educacion segondària serà una question majora dins los ans, que venon. » Malgrat aquestes problèmas los frisons consideran la lor lenga una partida vitala de la lor identitat. Son avenidor es assegurat.

Gavin Porter

Cronica D'una isla a l'autra — Singapor : una isla, una vila, un Estat !

La principala caracteristica de Singapor : sa diversitat. Sa populacion de 5,2 milions es constituida de Chineses (74 %), de Maleses (13 %), d’Indians (9 %) amb qualques autres. L’isla es situada a 137 km al nòrd de l’eqüator e al sud de l’extremitat mai meridionala de l’Asia en Malàisia. L’Anglés Sir Stamford Raffles i fondèt una colonia britanica en 1819 e foguèt primièr un comptador comercial. Pendent la segonda guèrra mondiala Singapor foguèt ocupat pels Japoneses, de 1942 fins a 1945. Winston Churchill descriguèt aquela ocupacion dins aqueles tèrmes : « lo desastre mai marrit e la capitulacion mai importanta de l’Istòria britanica ». Los soldats japoneses patrolhavan per las carrièras e tot lo monde se devián acocolar davant eles, si que non èran batuts.

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr 

+