Uei : 20/07/2018

Cronica D'una vila a l'autra — Kuala Lumpur

Centre global islamic de la finança

Kuala Lumpur vòl dire « confluéncia fangosa », perque se tròba a la confluéncia de las ribièras Gombak e Klang. Tradicionalament se ditz KL e los abitants son KLites. La capitala de la Malàisia a una espandida de 243 quilomètres quadrats e una populacion de 1, 79 milion d’una diversitat notabla. Los Maleses (45 %), los Chineses (43 %) e los Indians (10 %) ne constituisson la magèr part. 46 % pratican l’islam e 36 % lo bodisme, Aquesta predominança de l’islam a d’avantatges dins lo monde d’afars que KL ven lo centre global islamic de la finança. Plan bancas islamicas s’i tròban inclusent Al-Rahji Bank – la mai granda del mond - e Kuwait Finance House.

Las operacions bancàrias islamicas devon se conformar a la lei « sharia ». D’expèrts en aquesta lei aconselhan las bancas e aprovan cada operacion. Una banca pòt pas cargar l’interès, perque l’alcoran proïbís l’interès. Ganha un benefici per d’acòrdis per partejar los profièches e pèrdas dels avers o entrepresas finançats per l’argent prestat. Emet tanben de « sukuks » – de bons islamics – que provesisson una proprietat parciala d’un aver e balhan als proprietaris lo drech d’una participacion als beneficis. Se ditz, que las bancas islamicas devrián promòure la justícia, l’egalitat, la transparéncia e l’armonia sociala. Generalament utilizan la lei anglesa dins lors contractes.

Lo malés e l’anglés malés

Una tradicion islamica resistís dins aquel parçan dempuèi lo debut del sègle XV. Lo malés escrich en manuscrit arabe - dich Jawi – venguèt la lenga mai importanta de las obràs religiosas de l’islam aprèp l’arabe e lo persan. De pöemas, contes, tractats e comentaris apareguèron e contunhan a aparéisser pels cresents. De mots èran empruntats d’arabe, tamol e sanscrit. Las formas d’arte èran adaptadas als principis islamics e la representacion de personas e de bèstias èra suprimida o força estilizada. Dempuèi las annadas 80 del sègle XX i a un reviscòl de l’islam. Quand viatjavi en Malàisia en 2004, vegèri plan mosquèas novèlas. Força femnas islamicas comencèron a portar un mocador de cap. Èra pas brica una tradicion locala mas representa la modernitat islamica. Quand passavi mai d’un jorn a Kuala Lumpur, preniái lo dejunar a un halal McDonalds, ont los serveiras portavan totas los mocadors de cap. Un « Big Breakfast » èra disponible – burger, petita moleta, fogassa de patanons e panhòta - totes halal naturalament.

E mai lo malés foguès originalament escrich en manuscript arabe, ara es escrich en manuscrit latin. Aqueste desenvolupament comencèt al sègle XVII sus l’influéncia dels Neerlandéses e dels Britanics. Lo malés es la lenga nacionala de Malàisia per l’article 152 de la Constitucion del Païs e venguèt la sola lenga oficiala en Malàisia Peninsulara en 1968 e en Malàisia de l’Oèst en 1974. L’anglés malès es una forma d’anglés plan utilizada dins lo comèrci. 80 % de las entrepresas urbanas gerisson lors afars en anglés. S’emplega tanben dins la publicitat sus las canalas privadas de la television. I a mai d’un jornal anglés e de radiòs localas privadas anglesas. Una forma familiara e desformala d’anglés que se ditz « manglish » s’ausís dins las carrièras. Son vocubalari conten força mots derivats de las lengas localas. Uèi plan eurasians parlan una version locala d’anglés malés. Son los descendents de colonizators portugueses, - e d’unes còps Britanics e Neerlandéses,- qu’expausèron de femnas indigènas, Lor lenga originala èra cristao – una variacion de portugués plan influénciada de malés.

Las Torres Bessonas de Petronas

Aquesta tradicion d’envasiment d’estrangièrs contunha ; KL es la sesena vila mai visitada de la tèrra. Força mond dels païses arabes visitan KL pr’amor la predominança islamica. Las Torres Bessonas de Petronas èran los edificis mai nauts del mond de 1996 fins a 2004. Lor nautor es 452 mètres e an 88 estancis. Fòra los burèus de Petronas, las torres contenon de botigas, una sala de concèrt, un centre de conferéncia multimèdia e una mosquèa. Cal dos meses per netejar las 32 000 fenèstras. Un pontilh d’acièr religa las doas torres als estancis 41 e 42 e, se un fuòc esclata, los emplegats pòdon traversar lo pontilh e se refugiar dins l’autra torre. Pasmens es lo pontilh pro grand per permetre tant un mond de s’escapar ? Una situacion inimaginablament afrosa ! Se l’oblidam, podèm admirar la vista dels autres grata-cèls, edificis e parcs de la vila en visitant lo pontilh.

Lo Francés Alan Robert, ditz « Spiderman », escalèt a mans nudas fins al som de las torres en setembre 2009. Utilza pas d’equipament fòra un saquet de greda e doas bòtas d’escalada. KL tower - una torre de beton armat de telecomunicacions al centre de la vila - ofre tanben de vistas. La construccion inclutz de particularitats islamicas e podèm i manjar, se volèm.

Força convencions se tenon a KL promogut pel MATRADE Centre dubèrt en 2014 - un centre de comèrci amb una sala d’exposicion e de facilitats per las convencions. Veguèri mai d’una interprèta, que trabalhava a las convencions, sul autobùs lo dimenge, quand prenguèri una excursion al destrech de Malacca entre La Malàisia Peninsulara e l’illa indonesiana de Sumatrà. 83.000 naviris navegan de l’ocean Indian a l’ocean Pacific cada an per aqueste destrech. Cossí que autrescòps aguès una granda importáncia estrategica e los mots « destrech de Malacca » semblan exotics, es simplament l’aiga coma un’autra. Res d’especial !

Gavin Porter

Fòto : Jorge Láscar

 

 

 

Cronica VISCA LA LENGA LOCALA — L'alemand en Belgica

La comunautat germanofòna se situa dins l’èst de Belgica, en Region valona e mai precisament en Província de Lèuge. La Constitucion bèlga autoriza la comunautat a obténer l’exercici de competéncias regionalas per las reglar ela meteissa (l’emplec, los monuments e sites del patrimòni). Gavin Porter nos esclaira sus la situacion dels germanofònes de Belgica.

L’alemand es la lenga mairala de 77 000 Bèlgas qu’abitan la Belgica de l’ouèst dins un pichon parçan qu’es limitròf a Belgica, Païses Basses e Alemanha al nòrd, a Alemanha a l’èst e a Luxemborg al sud. La region cobrent 854 km2 es dins la província Lüttich de la region valona. Lo parçan se ditz « Ostbelgien », un mot alemand qu’es emplegat dins las autras regions de Belgica. Es pas revirat en francés o flamenc. Ostbelgien a son pròpri Parlament - Der Parlament Der Deutschsprächigen Gemeinschaft (Lo Parlament de La Comunautat Parlant Alemand) – qu’a fòrça autonomia. Es responsable de l’educacion e formacion, de la politica del comèrci, de la cultura, santat, familha e seguretat sociala. Tanben contraròtla lo finançament dels departaments. A gaireben lo meteis estatut que los dos Parlaments de la Comunautat Flamenca e de la Comunautat Valona. Eupen es lo sèti del Parlament e i a vinte- cinc membres que son elegits totes los cinc ans.

L’istòria d’Ostbelgien

Lo Congrès de Viana decidiguèt, en 1815 qu’Ostbelgien devriá devenir una partida de Prussia. A l’unificacion d’Alemanha en 1871 Ostbelgien venguèt una partida del Reialme Alemand (Deutscher Kaiserreichs). Belgien anexèt Ostbelgien de l’Alemanha en 1920 pel Tractat de Versalha concluent la Primièra Guèrra mondiala. Negociacions entre Alemanha e Belgica de 1925 a 1929 per consentir lo transferiment d’Ostbelgien a Alemanha an pas capitat pr’amor l’oposicion feròça de França. Aprèp l’ocupacion alemanda de Belgica pendent la Segonda Guèrra mondiala, Alemanha anexèt Ostbelgien lo 18 mai 1940. 8 800 òmes èran forçats de servir dins l’armada alemanda. La Conferéncia de Potsdam decidiguèt, qu’Alemanha devriá aver lo territòri de 1937, ço que voliá dire, qu’Ostbelgien venguèt encora bèlga en 1945. Un programa oficial de denazificacion arribèt e de ciutadans perdèron lors drets civics. Lo jorn de la Comunautat es 15 novembre, quand se celèbra « La Fèsta dels Reis » - un jorn de fèsta. Fòrça concèrts an lòc. En 2017, i avián una presentacion de « Las espròvas dels soldats de la Primièra Guèrra mondiala », un dialòg ambe lo President de la Comission Europenca, Jean- Claude Junker, de jòcs esportius e de vidèas de competicions esportivas.

Lo prèmi del Parlament per una òbra editada

Totes los ans dempuèi 1976 lo Parlament decernís un prèmi per una òbra editada dins la region. I a fòrça subjèctes possibles ; la literatura, biografia, arquitectura, art, istòria de la region, lei, economia, estudis umanistas, afars comercials e l’estudi de las lengas. L’òbra deu aver un tèma que tracta de la comunautat parlant alemand. La literatura es una excepcion ont la condicion es que l’autor es bèlga o abita Belgica. Las òbras devon èstre escrichas en alemand mas, se s’agís de la politica, pòdon èstre en francés, flamand o anglés. En 2017, Fréderic Bouhon, Christopher Neissen e Min Reuchamps ganhèron lo prèmi per la politica. Lor òbra en francés « La Comunautat Germanofona Aprèp La Seisena Reforma De L’Estat –, Estat dels Lòcs, Debats e Perspectivas » descriu l’avenidor de la comunautat. Per la planificacion regionala Nathalie Bodarwé, Heinz Winters e Jeergen Verbeek ganhèron lo prèmi per un estudi del païsatge e de la cartografia de las comunautats Amel, Bütgenbach, Burg- Reuland e Saint Vith. L’òbra explica l’influéncia del païsatge e de l’istòria d’aqueles parçans sus lor desenvolopament. Malurosament cap de prèmi foguèt pas balhat pels contes. En 2013 Franz Josef Heinen e Edie Kremer ganhèron lo prèmi ambe lor libre « Lo Parlar De Totes Los Jorns En Ostbelgica ». La radio BRF diguèt : « Tot lo mond sap que dins Ostbelgica se parla un alemand diferent. Heinen e Kremer an culhit de nombrosas expressions e las an editadas dins un libre. Aquel libre es comol de mots e locucions idiomaticas que s’entendon cada jorn dins la comunautat, ont se parla alemand. » Tres dialèctes se parlan ; Niederfränkischen, Ripuarischen e Moselfränkischen.

Lo ròtle del sol jornal en alemand

Grenz Echo (L’Ecò de la Frontièra) es lo sol jornal en alemand editat en Belgica. Heinz Warny, l’ancian cap redactor del jornal, descriguèt son ròtle en aquestas paraulas : « Perqué “ Grenz Echo ” es lo sol jornal en alemand de Belgica, nos cal raportar totes los eveniments politics e cal tractar totes los partits del Parlament parièrament. Clarament editam pas cada mot que los politicians dison. Cal distinguir ço qu’es important e ço que l’es pas. Ensajam d’èstre objectius mas d’autras personas an una idèia diferenta de l’objectivitat. » « Las informacions al subjècte de la Belgica s’editan en francés o en flamenc. Doncas devèm revirar aquelas informacions e cal confirmar ço que las informacions vòlon dire. De còps que i a una revirada literala es enganaira. Lo ròtle del jornal es de tractar las questions e los problèmas de la vida vidanta qu’interèssan la comunautat parlant alemand. Lo jornal encoratja l’adopcion de las initiativas per resòlvre aqueles problèmas. » En Ostbelgien, los mainatges aprenon lors leçons en alemand. Tanben los foncionaris trabalhan en emplegant l’alemand e los jutjaments dels cors son esprimits en alemand. Se vei que la lenga alemanda va plan aicí.

Gavin Porter

Fòto : Lo sèti del govèrn de la comunautat germanofòna a Eupen. (Jedadesign)

D'una Illa a l'autra : Menòrca

Nòstre cronicaire Gavin Porter s'interessèt a Menòrca l'una de las quatre illas Balearas. L’UNESCO faguèt de Menòrca una resèrva de biosfèra en 1993 pr’amor de la diversitat remarcabla de sos ecosistèmas. Sos abitats diferents - vabres, caunas, estanhs, lagons, paluns, dunas e rancaredas calquièras e 220 espècias d’aucèls.
Abriga tanben una resèrva de monuments preïstorics que se dison taliòts, navetas e taulas. Saique Menòrca patiguèt fòrça invasions. Los Fenicians e los Romans i establiguèron de colonias consequentas. Lo crestianisme s’espandiguèt dins l’illa e de josieus s’i installèron tanben. Fins a la debuta del sègle V aprèp Jesús-Crist, las doas comunautats crestiana e josieva vivián e trabalhavan ensemble, armoniosament.

Legir la seguida aicí : article

Cronica D'una illa a l'autra : Menòrca, pèrla de las Balearas

L’UNESCO faguèt de Menòrca una resèrva de biosfèra en 1993 pr’amor de la diversitat remarcabla de sos ecosistèmas. Sos abitats diferents - vabres, caunas, estanhs, lagons, paluns, dunas e rancaredas calquièras e 220 espècias d’aucèls. Incluson còrbs marins, gavòtas, puffins e aucèls de rapina. Se tròban 1 000 espècias de plantas, que 60 son indigènas. L’olivastre, (que los menorquins apelan ullastrar) es l’espècia dominanta de l’illa. S’i pòdon trobar de pins conifèrs, brugas, tamarissas, garrigas e romanin. La tòca de la resèrva es de reconciliar la biodiversitat ambe l’emplec durable de las ressorsas disponiblas e d’empachar las practicas perilhosas. Per exemple, los tractors e los excavators dintran pas mai dins las plajas, ont causavan fòrça damatges. De passejadas botanicas son estadas creadas e lo fons marin es estat netejat.

Los taliòts las navetas e las taulas

Menòrca abriga tanben una resèrva de monuments preïstorics que se dison taliòts, navetas e taulas. Lo taliòt es bastit en forma de torre e de camba d’arbre. La màger part son circularas mas n’i a que son quadrangularas. La tecnica de construccion èra basada sus de pèiras grandas ajustadas a sec sens ciment ni mortièr. Los primièrs taliòts foguèron bastits al mièg dels terrens sens cap de delimitacion clara de territòri. Mai tard, los taliòts foguèron edificats amb una delimitacion de cada comunautat. Se pensa, que los taliòts èran de torres de susvelhança o de fortalesas. Òm pòt visitar de taliòts a de sitis, qu’incluson Talati de Dalt, Trebaluge, Torrod en Galmés e Torello. Se tròban tanben las navetas – tombas collectivas de pèira en forma de bornat. La mai famosa es la naveta dels Tudons a Ciutadella. La datacion al carbon 14 suggerís que l’èra taliòtica debutèt 1100 ans abans Jesús-Crist e se crei que durèt fins a 100 ans abans Jesús-Crist. Un autre monument d’aquela epòca es la taula. Es un pilar d’una nautor podent anar duscas a 3,7 mètres - un monolit o mai d’una pèiras superpausadas l’una sus l’autra amb una pèira orizontala a la cima. Mantun còp, una muralha clausurava la taula. Èra l’element central al centre d’un emicicle e èra expausada al sud (que suggerís una significacion astrologica). Se veson de taulas a Torre Trencada (fòto), Torrellissá Nou, Trepucó e Torralba d’en Salord. Los istorians pensan, que la taula èra un autar o un sanctuari d’un culte ancian. Se tròba solament en Menòrca e pas endacòm mai.

La conversion forçada dels josieus

Saique Menòrca patiguèt fòrça invasions. Los Fenicians e los Romans i establiguèron de colonias consequentas. Lo crestianisme s’espandiguèt dins l’illa e de josieus s’i installèron tanben. Fins a la debuta del sègle V aprèp Jesús-Crist, las doas comunautats crestiana e josieva vivián e trabalhavan ensemble, armoniosament. La sinagòga aviá de libres sagrats, objèctes liturgics e la caissa. La comunautat josieva èra plan consolidada e mai d’un josieu èran de ciutadans importants de la vila. Los crestians e los josieus s’associavan per crompar las tèrras. L’arribada de Pau Orosi en 418 aprèp Jesús-Crist cambièt la situacion. Orosi èra prèire e escrivan e aviá escrich « Historia adversus paganos ». Aviá viatjat en Palestina, ont aviá obtengut las relíquias de Sant Estève. Portèt aquestas relíquias a Menòrca e Sever, l’avesque, ambe son clergat e de crestians encontrèron Orosi per las venerar. Puèi dintrèron en contèsta teologica amb los josieus e lor capmèstre Teodor, acabant sus una lucha dins las carrièras entre los crestians e los josieus. La sinagòga foguèt brutlada. A partir d’aquel moment comencèron a se practicar de conversions forçadas. La totalitat de la comunautat josieva de Mao - 540 personas - se convertiguèt e foguèt batejada a Pascas. La sinagòga brutlada foguèt tornada convertir en una basilica a la despensa dels josieus. Los abitants de l’illa èran pas totes crestians a l’epòca, perque lo paganisme existissiá encara dins los parçans rurals. Mas los campanhòls exercissián pas d’influéncia politica, sociala o economica.

Menòrca venguèt una partida de l’empèri roman mas foguèt conquistada pels Vandals pendent lo sègle V. L’empèri bizantin la tornèt prendre en 534. Menòrca foguèt annexada pel Califat de Còrdoa en 903 e fòrça Maures emigrèron cap a l’isla. Aprèp lo bandiment dels Maures d’Espanha, Menòrca foguèt un Estat independent islamic duscas a 1231, quand Jacme I d’Aragon envasiguèt l’illa e cacèt los Maures. Lo jorn nacional de Menòrca - lo 17 de genièr - celèbra aquesta « liberacion » cada annada. A l’ora d’ara Menòrca - ambe las autras illas balearas - es una Comunautat Autonòma e Província d’Espanha. La populacion es passada de 71 000 en 2001 a 94 000 personas. Es improbable, que l’arribada dels retirats dins l’illa siá la causa principala d’aquel creis. Las oportunitats per obténer un emplec se son degudas melhorar. Las lengas oficialas son l’espanhòl e lo catalan. Lo catalan menorquin a qualques diferéncias amb lo catalan continental. S’emplegan es e sa en plaça de el e de la per l’article definit e a de mots manlevats a l’anglés. Avèm per exemple grevi (grais), xoc (greda) e xumaquer (sabatièr). Ça que la, una causa a pas cambiat a Menòrca : las invasions. Contunhan uèi amb los toristas, perque lo torisme es l’activitat economica màger de l’illa.

Gavin Porter

Una plaja al ras de Santa Galdana. (Fòto Paul Stephenson)

Cronica D'una illa a l'autra : Creta, un brèc de la civilizacion occidentala

Coneissèm pauc de causas sus l’aparicion de l’anciana civilizacion cretenca perque i a pauc de testimoniatges escriuts, çò que contrasta amb los palais, las maisons, las rotas, las pinturas e las escalpradura de que existisson encara uèi.

Creta èra lo site del Laberint – una seria de passadas se crosant e s’encabestrant. Perqué lo rei Minos a fach construire aqueste Laberint ? Era una preson a vida pel Minotaur, un òme-taure divenc e monstrós, uman e bestial. Lo Minotaur agradava pas al rei Minos, perque èra lo filh de sa femna, Pasiphae, e un taure divenc mandat per Poseidon, lo dieu de la mar. Poseidon aviá mandat a Minos aqueste magnific taure cande, respondent a una demanda per un signe. Los dos fraires de Minos pretendián, que debriá lor ceder son reiaume. L’arribada del taure resolguèt aquel problèma mas creèt un autre, quand la reina Pasiphae s’enamorèt d’el. Mai tard lo Minotaur moriguèt jos l’espada de Thesea. Creta es un brèc de la civilizacion occidentala. Era lo centre de la civilizacion minoana (lo mot ven del rei Minos) de 2700 a 1420 abans Jesús-Crist. Lo poèta grec Homer diguèt, que Creta aviá 90 viljas. Lo musèu a Heraklion a la colleccion mai granda de l’art minoan. Las frescas èran la forma primària de lor art e mantum còp representavan de personas. Los òmes èran distinguiches de las femnas per la color de lors pèls ; lo pèl dels òmes èra rogenc-brun e aquel de las femnas cande. La fresca d’un taure, que sauta, es la mai celèbra. Las ceramicas avián de dessenhs d’espiralas, triangles, linhas corbadas e croses. Mai tard de dessenhs naturalistas de peises, calamars. aucèls e liris apareissián. Los arquelògs an escavat força palaises – de bastiments monumentals, qu’avián de foncions administrativas e los archius grands. Mantum còp avián mai d’un estanci, escalièrs al dedins e defòra, corts extensivas e colomnas massissas. Se trobava la colomna invertida - mai larga a la cima qu’al fons - una contribucion significanta a la disciplina d’arquitectura. Se veson aquestas colomnas a Knossos. Eran construchas de fusta (pas pèira) e generalmente pintradas rojas.

Linear A e Linear B

Los Minoans noiriián las vacas, motons, pòrcs e cabras e cultivavan lo blat, òrdi, rasims, figas e olivas. Domesticavan las abelhas. Malurosament conneissem pauc al subjècte de lor lenga parlada e escricha, perque solament un nombre pichon de lors documents survivon. De placas d’argela s’emplegavan a 3000 abans Jesús-Crist. D’ieroglifs creteses son las escrituras mai vièlhas, qu’òm pòt datar. Es pas possible de dire, se la lenga es minoan e son origina es discutida. I aviá tanben un sistèma d’escriure, que se dit Linear A, dins los palaises e dins las escrituras religiosas. Mas ni los ieroglifs ni Linear A son pas estats deschifrats. Linear A èra l’origina del manuscrit Linear B emplegat per la civilizacion meceneana que seguèt los Minoans. Los linguistas an capitat a deschifrar Linear B, qu’es una forma primitiva del grèc. Linear B ven mai d’un sègle abans l’alfabet grèc, mas a pas d’utilitat fonetica, perque s’emplegava pas jamai per escriure de mots dins una frasa. Knossos venguèt un centre mecenean en 1450 abans Jesús-Crist, quand lo palais foguèt amelhorat e una sala del tròn ajustada. Lo rei èra lo proprietari de totas las tèrras e lo capmèstre espiritual e militar. Era tanben un entrepreneire e comerciant ayudat per un malhum de foncionaris. Los òmes de l’elèit èran sebelits en de masquetas d’aur e armadura funerària, e las femnas en coronas d’aur e vestiments lusents d’ornaments d’aur. Per 1100 abans Jesús-Crist la civilizacion meceana s’èra escrotlada. Cal se rememorar, qu’aquela civilizacion èra pas confinhada a Creta mas s’espandiá fins a força parçans de la Grècia.

Un periple azardós

L’istòria de Creta es longa e complicada. Quand Quintus Caecilius Metellus conquistèt I’illa en 69 abans Jesús-Crist, venguèt una província de l’empèri roman. Creta foguèt transferida a l’empèri bizantin, que la capitala èra Constantinople, en 330 aprèp Jesús-Crist.. La Republica de Venècia aquerèt Creta en 1212 e governava l’illa pendent mai que 400 ans. Los Otomans conquistèron Creta en 1699. La Granda Revolucion Cretesa de 1866-69 èra un soslèvament contra los Otomans, quand lo Chaple d’ Arkadi arribèt. En novembre 1866 una armada turca assetjèt Lo Monastèri d’Arkadi, qu’èra lo centre de l’insurreccion. Los Otomans capitèron a dintrar dins lo monastèri, e l’abat incendièt la polvera a canon dins las vòutas, tuant la magèr part dels rebèls e 700 femnas e mainatges i abrigats. Ça que la l’abat èra responsable del chaple, pas los turcs. Creta venguèt una partida de la Grècia en 1908, mas l’union foguèt pas reconeguda internacionalament fins a 1913. La Creta dels sègles XVIII e XIX avián pas jamai cessat d’èstre una tèrra en luta contra l’ocupant –venecian puèi otoman. Lo romancièr Jaques de Lacretelle descriguèt los Creteses en aquestes tèrmes : « En Creta la destinada umana es formada de las desfortunas ineluctablas de la vida. En consequéncia los sentiments individuals pòrtan la marca de la violéncia e del sacrifici collectius. La desirança es una insurreccion del còr ; la gelosía, una embuscada ; lo maridatge una presa mornorosa del vel ; la mòrt una resurreccion dins la glòria ». Saique las dificultats de la vida vidanta de l’ora d’ara en Creta, que son similaras, a aquelas dels autres parçans de la Grècia, surprenon pas los Creteses. Per eles es normal.

Gavin Porter

Cronica Visca la lenga locala : Educacion en quechua

Lo quechua es una familha de lengas parladas al Peró, en Bolivia o encara Colómbia. Compta cap a 10 milions de locutors dont 1 milion e mièg en Eqüator. Nòstre cronicaire Gavin Porter prepausa un torn d'orizont d'aquela lenga e de son ensenhament dempuèi lo sègle XX.

Al debut del sègle XIX, los païses sud-americans gasanhèron lor independéncia. Aquel cambiament beneficiava pas los indigènas, qu’èran mantenguts dins la misèria e l’opression sus la talvera de la societat. En Eqüator, calguèt esperar fins a las annadas ochanta del sègle XX, per que se melhorèsse lor condicion. Lo president, Rodrigo Borja, elegit en 1988, tornèt prèp de dos milions d’ectaras a las comunautats autoctonas e butèt al bilingüisme per l’ensenhament de la lengua quechua. Borja d’esperel es pas indigèna mas un descendent dirècte del Papa Alexandre VI. Es un descendent en linha anhatica (parentat pels òmes unicament) de Giovanni Borgia,(filh del Papa Alexandre VI nascut Rodrigo de Borja) e son esposa Maria Enriquez. L’Educacion Interculturala Bilingüa (EIB) comencèt a s’emplegar a partir de 1990 en Bolívia, Eqüator e Peró. Es un modèl d’educacion inspirat per las Proposicions del « Congrès Mondial Sus L’Educacion Per Totes » qu’aguèt lòc en Tailàndia en 1990 jols auspicis de L’UNESCO. EIB demanda, que l’educacion dels pòbles indigènas ten en compte la particularitat culturala de lors comunautats. L.E. Lopez (Consultant Principal Del Programa De Formacion En EIB Pels Païses Andeans) descriguèt lo sistèma d’educacion anterior en aquels mots. « Per plan indigènas sud-americans l’educacion supausa un desaprene forçat de lor pròpria cultura e un abandon parcial, si pas total, de lor lenga mairala. » Lo sistèma d’educacion primària aviá supremit sistematicament l’emplec de la lenga mairala. Lo castelhan èra estat la lenga unica admesa formalament e parlar quechua èra estat punit de sancions. Las escòlas francesas emplegavan los metòdes sembables al sègle XX en favor del francés. Aital lo novèl sistèma EIB beneficiava los indigènas e encoratjava l’emplec del quechua.

Una lenga oficiala

En Peró, quechua venguèt una lenga oficiala en 1975. Quechua (ditz Runasami –la lenga del pòble) se parla en 6 païses - Argentina, Bolivia, Colòmbia, Chile, Eqüator e Peró, e a 10 milions de parlaires, que la magèr part abitan Peró (7,7 milions – 25 % de la populacion). En Bolivia, quechua venguèt una lenga oficiala solament en 2009 e en Eqüator en 2006. E mai aquel estatut siá relativament recent fòra de Peró, reconeis l’importància de conservar e promòure la lenga. Quechua se parlava dins los Andes centrals abans l’espandiment de l’Empèri Incà. Aprèp la conquista d’aquel Empèri pels espanhòls al sègle XVI, l’emplec de quechua pels pòbles indigènas contunhava coma la lenga comuna. L’administracion espanhòla la reconeissiá e plan d’espanhòls l’aprenián per comunicar ambe los indigènas. Lo clergat de la Glèisa Catolica adoptèt quechua coma la lengua de l’evangelizacion, ço que causava son expansion dins mai d’un endrech. Ca que la, al quart darrièr del sègle XVIII los oficials colonials arrestèron l’emplec administratiu e religiós de quechua e defendèron son emplec public aprèp l’insurreccion de Túpac Amara II. Malgrat un reviscòl brèu de la lenga aprèp l’independéncia de las nacions sudamericanas al sègle XIX, lo prestigi de quechua aviá demesit significantament, se parlava solament dins los parçans rurals mai isolats e conservatius. Èra dempuèi totjorn una lenga parlada puslèu qu’escricha. Los documents mai vièlhs escriches son aqueles de Domingo de Santo Tomás, un missionari qu’ arribèt en Peró en 1538. Aprenguèt la lenga e editèt sa « Grammatica o arte de la lenga generala dels indians dels reialmes del Peró » en 1560. Èra lo primièr a apelar la lenga « quechua », mas sabèm pas son nom abans l’epòca coloniala. I a doas derivacions possiblas. Quechua pòt venir de « qic. wa », que vòl dire « val temperat » e sos abitants. Autrament i aviá un pòble ditz Quichua dins la Region Apurimac en Peró, qu’auriá pogut balhar lor nom a la lenga.

Una tradicion orala

La literatura quechua coneissiá un reviscòl en temps preïspanics ambe nombrosas formas liricas, epicas, narrativas e dramaticas. La transmission èra orala. I aviá pas de tèxtes escriches ; sabèm solament per l’informacion e compilacions reculhidas per de cronicaires, presicaires e foncionaris colonials. Al debut del sègle XX, pauc parlaires de quechua sabián legir o escriure e en consequéncia lo drama èra lo mejan principal d’expression. La poësia tanben florissiá. « Aqupampa », lo primièr roman editat solament en quechua sens una revirada en castelhan, a pas aparegut fins a 2016. L’autor es Pablo Landeo Munoz de Huancavelica nasçut en 1959. Pauc a pauc, quechua capita a superar los inconvenients d’èstre estat primièrament una lenga parlada. A l’ora d’ara quechua e castelhan son entremesclats dins lo parçan andean. Quechua a empruntat força cents mots de castelhan e lo castelhan local a empruntat plan mots de quechua. Per exemple, al sud de Bolivia, « wawa » (dròlle), « misi » (cat) e « waska » (correja) s’emplegan tan frequentament que los equivalents castelhans. Si prenèm lo metrò de New York lo matin, entendèm parlar quechua pels amerindians de Bolivia e Peró. Van trabalhar dins los chantièrs de Manhattan, que los abitants originals èran amerindians - los lennilenapes (òmes d’òmes.) Parlavan « lenape », una lenga amerindiana qu’esistís pas mai. La ròda vira e una lenga amerindiana se parla un còp de mai a Manhattan.

Gavin Porter

Cronica Viva la lenga locala : Lo galhego a un jorn annal de letras

Lo galhego es la lenga mairala dels Galicians, una lenga pròcha del portugués. Estimam que las doas lengas an 85 % de lor vocabulari en comun. Cossí aquela lenga es devenguda una lenga oficiala jos lo rèine d'Alfonso X de Castilha ?

Cada 17 mai, la Galícia celèbra sa literatura. (« Dia das Letras Galegas » en galhego.) Maria Victor Moreno Marquez una escrivana de contes pels mainatges, poëtessa e reviraira, serà commemorada en 2018. Tanben participava activament a la vida culturala e politica de Pontevedra. Es solament la quatrena femna a èstre causida dins las 55 ans del jorn de letras, una disparitat que a causat fòrça controvèrsia. Cresiá que, « La literatura s’ensenha pas, mas se pòt aprene. La literatura debriá pas jamai existir solament coma un subjècte d’estudi d’esperel mas dins un contèxte mai larg de las umanitats, de l’istòria etc. Perque la literatura confinhada dins un libre es mòrta e ven un saber burocratica. » Aquesta celebracion foguèt instituïda en 1963 per L’Academia Reiala Galhega, onorant cada annada un escrivan, que se distinguissía per sa creacion literària en lenga galhega e per sa defensa de la lenga. La mòrt del escrivan causit deu èstre al mens dètz ans abans. Lo 17 mai èra la data (en 1863) de l’edicion en Vigo del primièr exemplar de l’òbra « Epopèias galhegas » de Rosalia de Castro. Aquesta òbra marquèt lo debut del « Rexurdimento » - la Renaissença Culturala del galhego. Fòrça mond participan a las activitats del jorn. Per exemple, en Pontevedra s’installan taulas amb escaquièrs dins la Plaça de Santa Maria, ont los escolars e los adultes disputan de partidas intensas. Al meteis temps, un talhièr a luòc pels mainatges mai jovens per los iniciar dins lo jòc. Las partidas duran de 11 oras fins a 13 o 15 e totes los participants recebon un present commemoratiu.

Los quatre genres de cantiga

Galícia, al nòrd-ouèst de la Peninsula Iberica, resistiá a l’envasiment arabe e èra una de las regions, ont comencèt la reconquista de las tèrras ocupadas pels envasidors sarrasins. A l’Edat mejana, Galícia aviá d’unes còps son rei pròpri mas generalament èra una partida del reialme de Leon e mai tard de Castilha. Pasmens, lo parçan reteniá sas pròprias practicas legalas, costumas e cultura. Lo primièr document conegut de galhego data de 1228 e es una constitucion per la vila d’O Burgo autrejada per Alfonso IX de Leon. Una literatura distintament galhega emergèt a l’Edat mejana e la lenga florissiá dins los sègles XIII e XIV. I aviá 4 genres de cançons : - cantigas de amor - ont un òme canta a sa femna ; - cantigas de amigo - ont una femna canta a son òme - cantigas de maldecir - ont lo poèta exprimís sa colèra - cantigas de escarnio : de cançons crusas, trufandièras e sexualas de mesprètz. Las Cantigas de Santa Maria èran de cançons religiosas.

L’edat de tenèbras e la renaissença

Lo rèine d’Alfonso X (1252-84) veguèt lo castilian venir la lenga oficiala de la cancelaría de Galícia. Çaquelà los documents legals o narratius, publics e privats contunhavan a èstre escriches en galhego de 1200 duscàs 1500. Lo castilian èra introduch progressivament pels edicts del rei, dels responsables e d’eclesiastics estrangièrs. En consequéncia los documents legals cessèron d’èstre editats en galhego dins los ans 1530. Pendent lo sègle XVII, los elites començavan a parlar castilian al luòc de galhego particularament dins las vilas. Lo periòde del sègle XVI fins al sègle XIX se dich l’edat de tenèbras de la lenga, perque ni òbras literàrias ni documents legals èran pas escriches. Pasmens, Martin Sarmiento fasiá de recèrca sus l’istòria, l’evolucion e l’etimologia del galhego, e mai escrivesse sas òbras en castilian. La fin de l’edat de tenèbras arribèt al sègle XIX ambe lo « Rexurdimento ». Rosalia de Castro, un poèta, Eduardo Pondai un nacionalista, e Manuel Curros Enriquez, un autor liberal e anti-clerical èran los protagonistas del movement. En 1923, lo Seminar d’Estudis Galhegos foguèt establit per estudiar la cultura galhega. Aprèp lo venciment del General Franco dins la Guèrra Civila en 1939, l’emplec public o escrit del galhego èra defendut.

Amb un novèl Estatut d’Autonomia de 1981 e La Lei de Normalizacion Lingüistica de 1983, la lengua pròpria de Galícia recuperèt l’usatge oficial e institucional partejat ambe lo castilian. A l’ora d’ara, 70 % dels abitants del parçan parlan normalament lo galhego, d’autres 20 % lo parlan sens dificultat e 100 % lo comprenon. (La Galíimmigrantcia a pauc d’immigrants.) La magèr part dels mots galhegos derivan del latin mas i en a de dotzenas, que son celticas en origina. Los galicians an una tradicion celtica, que son orgulhóses. La vila de Lugo pòrta lo nom d’un dieu celtic – Lug, l’equivalent de Mercuri, dieu dels viatjaires e del comèrci. La cabreta jòga un ròtle important dins la musica galhega e la vila Ourense a mai de 5 000 cabretaires registrats. Mai d’una melodia galhega son similaras a de melodias irlandesas e bretonas. Çaquelà lo galhego revèrta lo portuguès. La naissença del Portugal coma un païs independent en 1139 causava pauc a pauc la divergéncia de las doas lengas. Generalament, los galhegos e los portugueses s’entendon. Galícia es un observador associat de La Comunautat de Païses de Lenga Portuguesa, e mai aqueste estatut siá subjècte al consentiment del govèrn espanhol. De totas las lengas regionalas d’Espanha, lo galhego a lo percentatge mai naut de parlaires dins sa populacion, çò qu’es un bon signe per son avenidor !

Gavin Porter

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr 

+