Uei : 17/01/2018

Cronica Viva la lenga locala : lo frison

Situada al nòrd del païs, la Frisa es una de las dotze províncias dels Païses-Basses. Mata-Hari qu’espionava en favor d’Alemanha pendent la guèrra de 1914-18, es probablament la frisona mai coneguda. La region a la cadena mai longa de lacs en Euròpa e es facil de l’explorar en batèu, perque òm pòt anar d’una vila a l’autra via l’aiga. I a quatre parcs nacionals Lo Lauwersmeer, L’isla de Schiermornikoog, La Resèrva Naturala de Drents-Friese Wold e Lo Parc de Alde Feonen, e fòrça lacs an de resèrvas ornitològas. La Frisa a la siá lenga particulara – lo frison, que l’anglés es la lenga mai pròcha. John Sebastian Schutter, un professor d’anglés, que demòra a Amsterdam diguèt : « Apreni lo frison, perque la miá femna ven de la region. Ai descobèrt, que sovent lo frison revèrta mai l’anglés que lo neerlandés. Quand ai de mal comprene l’accepcion d’una paraula o frasa nòva en frison, ensagi de trobar de paraulas anglesas qu’an un son similar. Per exemple, lo frison “ tsiis ” (fromatge) sembla mai l’anglés “ cheese ” que lo neerlandés “ kaas ”– subretot, quand se parla. Aiçò m’ajuda a comprene lo frison mai lèu e a me membrar dels mots. Cal pas me fisar al neerlandés solament. ” La província a 644 000 abitants. Un estudi per Gorter e Jonkman trobèt, que 54.8 % de la populacion (353 000) consideran lo frison com lor lenga mairala. 94 % comprenon la lenga – una coneissença passiva - 74 % la parlan e 64.5 % la legisson. Mas un fach surprenent ; solament 17 % escrivon la lenga. Lo frison se parla mantum còp dins la vida vidanta mas s’emplega rarament coma una lenga escricha.

Una lenga cooficiala

Los tèxtes mai ancians escriches en frison datan dels sègles XIII al XVI e mòstran una usança normala de la lenga dins totes los documents publics - legals e literaris. Mas aprèp 1550, lo frison quitèt d’èstre la lenga oficiala de la region e los documents legals s’escrivián en neerlandés. A l’ora d’ara, cent libres en frison son editats cada annada ; i a d’òbras plan literàrias, libres facils a legir e libres pels mainatges. Dos jornals del parçan - « Leeuwarder Courant » e « Friesch Dagblad » - editan d’articles en la lenga. Se una persona parla frison, los jornals neerlandeses editan lors mots exacts. La television transmet doas oras en frison cada jorn e la radiò setanta oras cada setmana. Tanben la correspondéncia en frison es possibla ambe las autoritats localas. En Frisa, lo frison a lo meteis estatut que lo neerlandés coma una lenga oficiala dempuèi 1956 e es vengut la lenga d’administracion en 1995. Mantum còp las escòlas preescolaras ensenhan lo frison. Pòt s’emplegar coma lenga d’ensenhament als nivèls 1-3 dins las escòlas primàrias e èstre ensenhat coma matèria primièra al nivèls 1-6. L’istòria, la geografia e la biologia s’ensenhan de còps que i a en frison. Emai siá una matèria obligatòria dins l’ensenhament segondari inferior dempuèi 1993, malurosament lo nombre d’oras es pas precisat.

L’estudi del Mercator sul frison Mercator (Lo Centre de La Recèrca Europèa Sul Multilinguisme E Sul Aprendissatge De Las Lengas) editèt un estudi « La Lenga Frisona Dins L’Educacion Als Païses-Basses » en 2007. Los seus comentaris sul avenidor de la lenga son encara apropriats. Foguèron sus las escòlas preescolaras : « A las escòlas preescolaras, l’emplec del frison va créisser dapàs. » Sus l’educacion primària : « lo Governement Central descentraliza la responsabilitat del frison dins l’educacion a la província e gela la contribucion financièra de las ressorças nacionalas. Pasmens un desvolopament positiu es la designacion d’un inspector ambe la responsibilitat particulara pel frison als nivèls primari e segondari. » Sus l’educacion segondària : « al nivèl de l’educacion segondària l’emplec del frison coma subjècte obligatòri per totes los estudiants a pas encara donat las resultas esperadas. Es clar que la posicion del frison dins l’educacion segondària serà una question majora dins los ans, que venon. » Malgrat aquestes problèmas los frisons consideran la lor lenga una partida vitala de la lor identitat. Son avenidor es assegurat.

Gavin Porter

Cronica D'una isla a l'autra — Singapor : una isla, una vila, un Estat !

La principala caracteristica de Singapor : sa diversitat. Sa populacion de 5,2 milions es constituida de Chineses (74 %), de Maleses (13 %), d’Indians (9 %) amb qualques autres. L’isla es situada a 137 km al nòrd de l’eqüator e al sud de l’extremitat mai meridionala de l’Asia en Malàisia. L’Anglés Sir Stamford Raffles i fondèt una colonia britanica en 1819 e foguèt primièr un comptador comercial. Pendent la segonda guèrra mondiala Singapor foguèt ocupat pels Japoneses, de 1942 fins a 1945. Winston Churchill descriguèt aquela ocupacion dins aqueles tèrmes : « lo desastre mai marrit e la capitulacion mai importanta de l’Istòria britanica ». Los soldats japoneses patrolhavan per las carrièras e tot lo monde se devián acocolar davant eles, si que non èran batuts.

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls. Prepausa cada mes doas istòrias, de jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr en rapòrt amb un dels dos 

+