Uei : 13/12/2017

Cronica Plantas d'aquí - La vinha : naut luec culturau e lexicau

Temps fòrt de l’annada, lei vendémias veson s’esparpalhar dins lei vinhas lei còlas de vendemiaires, pas totei remplaçadas per la mecanizacion e sei mostruosas maquinas desrasimairas. Meis enquistas de terren prèp dei vinhairons(as), per li faire parlar a la partença deis èrbas de la vinha en occitan, virèron pauc a cha pauc a d’enquistas sus lo lexic dau mestier de vinhairon que descurbiguèri au fieu deis annadas. L’extraordinària precision dei tèrmes per dire la mendra causa que lo comun s’esperariá pas de veire nommar, es la premiera causa que sauta ais uelhs. De simples relevats de lexic a l’azard, coma veniá a la boca dei gens dau mestier e sens que pausèssi de questions (levat sus lei plantas adventiças), passèri a de vertadieras enquistas, enriquesidas a flor e mesura de mei rescòntres, que me permetèron d’apondre de questions mai finas. Cresiáu au cap d’un moment d’aver fach lo torn dei questions possiblas : non, sortís encara e totjorn una precision novèla... A despart d’aquò, l’occitan es un patés paure... Evidentament, una part dau lexic de la vinha es directament eiretat dei Latins, que lo doble sens de rasim en occitan coma en latin (< latin racemus, « grappe » en generau, « de raisin » en particulier).

Un agach diferent

Per un novici, un camp de vinhas es un camp de vinhas, pas mai. Per un vinhairon, dins una vinha plantada en quincònci, an pas lo meteis nom una tiera drecha de socas (una tièra, un ordre, una laga, etc.), una tièra en oblica (un galís) ni mai lei tieras mai cortetas (las corchas, los escorsons, las bessonas, lei filhòlas, etc.), au recanton d’un camp irregular. Lo torn de la vinha non plantat e laurat a còntra sens es tanben nommat (los cances, las canças, l’antarada, etc. ). Per lo comun es un non-res... Un còp assabentat de la finessa dau lexic, permet avantatjosament d’agachar una vinha d’un biais radicalament diferent. E de jutjar se lei cances son ben fachs ò bataclats (signes de reprobacion generala...), l’alinhament aproximatiu ò capitat, sens parlar d’una cultura respectuosa (i a encara d’èrbas, qu’assostan galinetas e autrei bestioletas utilas), ò la tèrra es napalmizada (tot es net e grisàs, e pudís a mòrt). L’arquitectura d’una soca a tanben son lexic : se soca fa l’unanimitat, lei quatre ò cinc brancas principalas se despartisson lexicalament quora en braç, quora en banas, segon lei parlars (lengadocians e provençaus, lei solets onte meni d’enquistas, seriá interessant de comparar amb lo gascon). L’imatge corporau (uman ò animau) es mai qu’interessant. Lei brancas longassas se destrian entre vise / avitz e gavèu / gavèl, ambe la possibiltat de rafinament : vise (ambe lei fuelhas sus la soca) / gavèu (sec, aprèp la poda), mai que s’es pas servat d’en pertot. De còps que i a, en gratusant un pauc e insistiguent, lo destriament lexicau remonta, e mai se s’es perdut ailàs entre temps.

Capture decran 2017 11 29 a 10.21.59

 

Fòto : De rasims dits « pinhats ». (Fòtos Josiana Ubaud)

Formacions verbalas

L’engèni de la lenga se mostrarà encara dins lei formacions verbalas especificas per dire « la vinha met sei premieras fuelhas ». Se parla pas de borronar, mai de l’etapa d’après lo borron. Lei vèrbes son totei formats sus lo nom de la tiera drecha : tiera > tierejar, laga > laguejar, ordre > ordrejar, etc. Se dirà donc « la vinha tiereja, lagueja, ordreja » que lei premieras fuelhas permeton efectivament de melhor veire leis alinhaments de socas. Ara la mòda novèla de plantar la vinha en linhas sus fieus de fèrre per posquer passar la maquina, cambavira totalament l’estetica dau vinharés. Personalament m’agradan que lei vinhas en quincònci : la regdor dei vinhas dirigidas nòis ai païsatges per seis alinhaments monotòns de parets verdas successivas ... E la riquesa lexicala es encara presenta dins lo biais de nommar lei rasimets oblidats, que seràn recoltats aprèp vendémias (tradicionalament per lei paures, a passat temps) : botelh, mamelha, singlon, rapuga, etc., que donaràn elei tanben lei vèrbes derivats botelhar, mamelhar, singlonar, rapugar.

Un lexic vengut corrent

Lo biais de podar es un rite codificat e qu’a sa precision tanben : espodassar (premier trabalh grossier, aprèp vendémias), podar (vertadier trabalh d’acorchiment dei vises, « a borre e borrilhon », segon la tradicion), ambe lo nombre optimau « 3 banas/6 caps o escòts » (« courson » en francés). Totei leis autrei domenis an tanben son lexic particular que lo dei rites de vendémias (mostachar, caponar, mascarar, farcir, etc.). Çò interessant es de veire que lo lexic de la vinha es passat metaforicament dins la vida quotidiana. De quauqu’un qu’es a mand de morir, se dirà que n’es ai cances ; d’una persona vestida caudament mai sens recèrca qu’es vestida coma un podaire ; de quauqu’un que salopeja son trabalh, qu’es un espodassaire ; d’un òme qu’a plus de fòrça sexuala que vendémia plus, rapuga. Sens parlar de tota la cultura societala a l’entorn dei cabanons / masets de vinhas, de la vinha omnipresenta en decòrs arquitecturaus (trobam pas de persègues ò d’aubricòts...). La vinha es una cultura e un luòc de cultura totala en occitan, que la mecanizacion risca de far desaparéisser. Es donc urgent de ne sauvar au mens la riquesa lexicala.

Josiana Ubaud

Fòto principala : Tieras de galís dins una vinha que tiereja a La Cadièra, dins Var. (Josiana Ubaud)

Literatura : Joasiana Ubaud nos porgís una reflexion sus l'estetica païsatgièra

Se tracha d'una segonda edicion de l'obratge, justificada per la demanda fòrta del public que la primièra foguèt lèu agotada. Aquesta es estada a pro pena augmentada talament la precedenta èra ja complèta. Just i foguèt portat qualques mesas a jorn. Una actualizacion necessària que, coma o fa condreitament remarcar l'autora, las sciéncias avançan cada jorn un pauc mai.

De mercés a n'aqueste obratge, mas tanben a las conferéncias e autras formacions que Joasiana Ubaud prodiga davant de publics de professionals o d'amators dels païsatges, fa temps que l'autora sensibilisa a la salvagarda dels païsatges miègterranencs. Aquesta contribucion a la transmission de la cultura païsatguièra miègterranenca es pas totjorn aisida de prepausar. L'autora o sap ben pro qu'es de contnh confrontada a d'elegits o de professionals del sector que sovent se trachan d'aquel patrimòni coma d'una figa. Atanben, li arriba condreitament de parlar d'incultura de la part dels decideires uniformisaires que matrassan cada jorn un pauc mai lo nòstre environament familièr.

L'escarniment benlèu mai visible d'aquelas politicas dessenadas de subtitucion païsatgièra se vei sus las ribas de Miègterrana, mas tanben al delà. Joasiana Ubaud balha l'exemple significatiu de la tissa qu'an pres Comunas e Conselhs Despartimentals de transplantar, dins gaireben totes los giratòris rotièrs, d'olivièrs venguts d'Espanha o de Portugal. Arriban a ne carrejar fins en Albigés e benlèu plan pus naut. L'autora ne fotografièt un en Bigòrra !

Aqueste libre de Joasiana Ubaud es un obratge de sensibilizacion a la lectura del païsatge miègterranenc. Se pòt enfaciar coma un manual d'engimbradura païsatgièra. Es una contribucion a la preservacion de l'identitat miègterranenca d'una part d'Occitània. D'alhors, l'autora fa de longa l'anar-tornar entre lenga, literatura e botanica. Grand gaug qu'agèm de gaitas coma ela per velhar a n'aquel patrimòni, a n'aquela cultura milenària d'alestiment païsatgièr. Nos devem totes sasir d'aquestas coneissenças e demorar vigilents a una lectura, mas subretot a una escritura, occitanas dels païsatges nòstres.

Aqueste libre es un long viatge en Provença e Lengadòc-Bas. Una visita menimosa, facha a passes menuts de flandrin. Joasiana Ubaud nos convida a levar lo cap e regassar de longa quand traversam lo campèstre miègterranenc. Causa que siem de mens mens acostumats de far. D'un autre latz, cal ben reconéisser qu'a l'ora de l'automobila, la causa es pas mai possibla en defòra d'unes moments dedicats.

L'obratge apren a legir l'istòria dels sitis. Cada associacion arbre/airal exprimís un messatge daissat per lo, o per la, que caussiguèt l'esséncia per l'endrech. Que siá aièr o d'uèi, l'acte de bartir e de plantar es pas jamai estat neutre. Carrèja totjorn una significacion que s'adreiça als vesins coma a las generacions futuras.

Tot al long de l'obratge, Joasiana Ubaud recorrís als autors occitans per illustrar e quelques còps venir sosténer sos dires, afortir una assercion. Aquel biais d'enfaciar son trabalh es pro unic. Es segurament la sola etnobotanista a aver una coneissença tan prigonda de la literatura nòstra. Per cada arbre presentat, marcaire social o d'usatge, balha una patrocada de citacions literàrias. Sa paleta d'autors es immensa, incluís totas las epòcas e totes los genres literaris, emai se, plan solide, la poesia i es predominanta. Atal, aquel libre de botanica es, causa inesperada per aquela mena d'obratge, remirablament mirgalhat de verses e dichas popularas. Son erudicion tocant gaireben totes los domènis de la cultura occitana li permet de cavar prigond sos estudis païsatgièrs, tant es vertat que la botanica, coma totas las autras sciéncias, se pòt pas isolar. En filigrana i a tanben qualquas amiras istoricas tocant lo país.

Aquel libre es un obratge de vulgarizacion que parlarà a totes, ensenharà a totes. Es un libre d'educacion populara, un obratge d'esvelh e de salubritat publica a metre dins totas las mans dels aprendisses païsatgistas. Es de plànher que d'autres estudis, dins maites domènis de l'activitat umana, siaguen pas menats coma Joasiana Ubaud mena sas recercas dins lo domèni etnobotanic. Son libre es lo plaidejat d'una avocata del maïsatge miègterranenc autentic. L'autora s'insurgís contra la politica del tot-torisme quand aquesta es unicament apevada sus l'artificialitat e la negacion de la cultura autoctòna. Atanben, son libre es un requisitòri energic contra la farlabica dels païsatges engimbrats per de sembla engenhaires païsatgistas que coneisson pas las possiblitats que balha l'arcolan de la vegetacion miègterranenca. Joasiana Ubaud convida las gents d'alestir armoniosament lo païsatge miègterranenc tal coma se faguèt desempuèi quasi l'Antiquitat, amb, a l'epòca, l'introduccion en Occitània d'esséncias novèlas.

D'uèi, a voler far exotic e a voler a tot pèrdre importar d'arbres estrangièrs jos nòstre cèl, n'i a que s'i copan lo nas. L'autora balha l'exemple significatiu del palmièr en Lengadòc-Bas. Aquela tissa de voler aver mai de palmièrs sus las avengudas de Montpelhièr que sus las de Sevilla, còsta car als contribuables Clapassòls. Per cas d'ivèrn un pauc mai freg que los autres, los gastes son importants, quand es pas l'ecatomba. Semblariá que n'i a qu'an pas páur d'escometre sus lo rescalfament climatic ! Que lo palmièr siá pas completament adaptat a las regions occitanas miègterranencas, los promotors de la Florida occitana s'en chautan coma d'una pimpanèla. Dins aqueste obratge, Joasiana Ubaud denóncia de longa lo « qué-que-siá-ont-que-siá ». Parla d'impostura.

Se pòt pas parlar d'aqueste « D'arbres e d'umans » sens parlar de las illustracions iconograficas. Las fòtos, totas de color, son de l'autora. Son estadas presas a las quatre sasons per mostrar los diferents cicles de la vegetacion. Aquestas venon completar las demonstracions escalcidas dins l'obratge. N'i a una soma considerabla e son totas lisiblas del primièr còps d'uèlh.

Dins un estil personal, amb un anar permanent entre sciéncia e literatura, Joasiana Ubaud nos ofrís una reflexion positiva sus nòstra cultura e nòstre biais d'enfaciar lo monde. Nos porgís de qué soscar a nòstras relacions amb l'arbram. Es un libre que liga « sciéncia e consciéncia ».

Inf. : « Des arbres et des hommes »  de Josiana Ubaud — Edicion Edisud. Acabat d'imprimir en abrial de 2017 — 364 paginas.

 

Sèrgi Viaule

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 
Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls. Prepausa cada mes doas istòrias, de jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr en rapòrt amb un dels dos 

+