Uei : 24/11/2017

Maria-Noèla Pieracci : Entre Provença e Salento

Professora d’occitan-provençau a Marselha dempuei 2000, Maria-Noèla Pieracci nos conta son percors professionau e personau.

De tota dròlla, Maria-Noèla ausèt la lenga au vilatge de sei parents dins Var. De monde parlavan, subretot de vièlhs a l’ostal. « I aviá encara la vergonha, nos vèn, èra una lenga que faliá pas parlar en public ». Alora, per aver l’astre de l’ausir, faliá conéisser e frequentar leis endrechs « confidenciaus ». « Ailà, rescontrèri de monde qu’èran militants, que fasián de teatre, de ràdio, de lecturas e de pèças » que nos faguèt. Interessada per la lenga occitana de Provença, animèt una emission de ràdio cada dimècres quand aviá dotze ans, sus leis ondas de Sant Ceri per Var.

Musica : lo MTJ s'es entornat au pòrt

Lo grop Moussu T e lei Jovents (MTJ) sòrte son album novèu « Navega ! » a la fin dau mes.

Lei garris son de retorn. Tres ans après « Artemis » e l’escapada en operetas marselhesas, la chorma de Moussu T e lei Jovents nos liura la galeta nòva. Per aquela colleccion auton-ivèrn de 2016 (la produccion es permanenta en cò d’elei e lei cançons son tiradas de la sosta), ausèm un son pus ròck, pus electric, pus nerviós e subretot pus « live ». Lei presas se faguèron pas un instrument après l’autre mai en sesilhas ambe lo grop complet. Aquò nos dona de cançons pus fluidas e d’arrenjaments pus espontanèus. Sembla d’ausir lo concèrt d’un grop dins la tubassada d’un saloon que s’i fuma cachimbau sus cachimbau. E mai lei guitarras siegan un pauc pus saturadas que de costuma, lo blues i es totjorn present en rèirefons.

Lei dos timoniers

A l’empenta, i son totjorn lei dos timoniers Blu e Tatou. Amb aqueu « side project », lei dos companhs de rota dau Massilia Sound System se son trobats una complementaritat deis eficaças. « I a totjorn dos vejaires diferents, i a pas vertadierament de consénsus, nos venguèt Tatou, mai fin finala fau s’endevenir. Es lo té-tu-tè-ieu de lònga mai aquò profiecha de se bolegar l’un l’autre ». Ne’n resulta una novèla chausida (« dolorosa ») de cançons escrichas a l’eime, creada sota l’empencha de l’inspiracion d’un moment. Coma per lo MSS, es una primiera cançon (« A La Ciotat ») que donèt lo ton per totei lei cançons venentas. La Ciutat s’i celebra coma la vila « cosmopolida » qu’es, ambe son passat obrier, pescaire e resistent. Lo títol de la primiera cançon de l’album es un barbarisme deliciós que se pòt aplicar a mai d’una ciutat portuària o obriera dau monde. « Es dificil de passar a costat ambe la preséncia dei talhiers vièlhs e dei gruas que son demoradas, nos faguèt Tatou, de mai l’imaginari obrier es un imaginari internacionau. Tot aquò es present dins cada vila dau monde, que siegue dins lei luchas per lei condicions de trabalh o lei condicions de vida ». A aquela celebracion, fau ajustar tot l’imaginari erotic, ben servit per de fòtos d’epòca ambé « Tretze nuechs ambe Misé ». I fau encara ajustar una evocacion pus innocenta d’un amor d’enfància (« Liseron ») o encara un elògi de la beutat de Louise Brooks (« Louise B. »), actritz americana e flambèu dau cinèma mut deis annadas 20.

Un ton pus grèu

Podriam dire que la part leugiera de l’album s’arrèsta aquí. Aqueste òpus es pus grèu que leis autres, que cercavan l’equilibri dins lo ton generau. Es una òda a aquelei que tombèron en partent se batre contra l’ocupant nazi, se pensam a l’ancian FTP Henri Diffonty. Es una òda au chiplachapla dei « Chantos » que uei s’ause pas mai que mezzo voce... au mitan. Lei « gruas » dei chantiers se contentan ara de jogar leis arpas eolianas ambe seis encastres dau gròs malhum. Lei pescaires que s’afòran « au mitan de la mar » se fan pus rars dins lo pòrt ciutadenc. Enfin, Tatou canta lo monde d’ara que tant « li fa mau », coma vira de pus en pus fòle. Lo cantaire se defend pas de monstrar una mena de nostalgia dins lei tèxtes. « Es una malenconiá positiva, se pensa, que se pòt servir d’aquò per avançar. Es una nostalgia positiva que se sarra de la “saudade” dei Portugués. A la lònga dau temps, pensi que començas de sacher destriar ta vida en mai d’una partida. Vesi un monde que vèn de pus en pus dur quora coneguèri un monde qu’èra un pauc pus aisit fa quauqueis annadas ». La cançon « Qu’es bòn ! » nos autoriza a gardar espèr dins un periòde empoisonat per l’amarum. Explica que tant vau mielhs per o superar de simplament gardar la tèsta auçada e subretot d’èstre units.

Leis aut-parlaires

La renommada pus eficaça es aquela que vos fa anonim. Paradòxa ? Pas ges. Quand s’asseta a la terrassa dau bar O’Central (lo quartier generau oficiós dau grop), Tatou ause de còps, un passant que sibla quauquei nòtas d’una cançon dau MTJ. Sovent, l’òme o la femna que passa se dobta pas una segonda qu’un dei compositors d’aquel aire es assetat tranquile tot pròche. Pauc a pauc, lei cançons vènon d’estandards de l’endrech, coma foguèsson totjorn estadas aquí. Per Tatou, i a un sentiment de fiertat a èstre anonim ansin, d’aver donat l’impression d’aver creat una cançon tradicionala. Per lei Jovents, aquela glòria anonima se completa d’una proximitat creada ambe lei ciutadencs. « Aquela proximitat, lo monde la senton, nos venguèt Tatou, ieu siáu lo cantaire coma un autre pòt èstre lo fornier o encara lo mèstre d’escòla. Aquò nos empacha pas de cercar de sentir lei causas d’enluòc mai. Siam un grop de musica mai siam tanben de mariniers que navegan d’en pertot e que s’entòrnan au pòrt au bot d’un moment ». E mai lo tèrme agrade pas au capitani de MTJ, se son fabregats un ròtle de aut-parlaires per La Ciutat. Parlan ambe judici d’aqueu monde pichon butats per lo sentiment de s’èstre agantat una bèla ganarra quora veson la vida s’escapar pauc a pauc de la vila. Dau moment qu’avetz lo mejan de vos far entendre e de l’anar far ausir en fòra de vòstra encontrada d’origina, podetz pas èstre ingrat. Es lo ròtle atribuit au grop, que d’album en d’album nos dona un imatge de La Ciutat, sa ciutat. Amb aquel album, pus grèu, mai totjorn tant sincèr, Moussu T e lei jovents l’auràn tornamai complida la mission.

Capture decran 2017 11 24 a 11.50.08

Inf. : Moussu T e lei Jovents « Navega ! » (Manivette Records, World Village, Pias, 2016). Disponible sus totei lei plataformas de telecargament legau

  • Publicat dens Culture

Bearn : La tresau vita deu Castèth de Morlana

Lo 6 d’agost, qu’inaugurèn un navèth musèu dab pèças de la colleccion d’art deus Ritter, darrèrs proprietaris privats deu castèth.

Aquera hortalessa, situada dens lo canton d’Arzac qu’a tostemps ua bona istòria a’ns contar. La soa resurreccion, qui dura dempuish mei de quaranta ans, que deveré estar completa tà l’an qui vien. Aqueth castèth bastit au sègle XIIIau (en 1373 sus ordi deu senhor Gaston Febus tau son miei-hrair Arnaud-Guilhem) qu’èra obèrt au public mes shens poder accedir aus nivèus superiors.

Obertura quasi completa au public

Qu’ei hèit adara dab l’obertura de l’embaish e deu prumèr solèr a la visita liura o guidada. Qu’estón donc inauguradas las navèras infrastructuras d’arcuelh e las pèças de musèu recampant los objèctes d’art de la colleccion privada de la familha Ritter, au començament deu mes d’agost. Totun, los tribalhs ne son pas completament acabats. En 2017, quan totas las òbras de refeccion seràn fenidas, que’s poderà tanben visitar pèças au segond solèr. Tota la senhalizacion exteriora deu castèth (véder las nostas fòtos) qu’estó arrevirada en mantuas lengas... dont l’occitan, mercés a l’Institut Occitan d’Aquitània, sus comanda deu Departament. Cavaments miats per l’Institut Nacionau d’Arqueologia Preventiva (INRAP) que permetèn de’n saber mei suu castèth. Que descobrín traças de murs e de fondacions anterioras a la data de l’edificacion de la hortalessa actuau. Segon las lors estimacions, aquera hortalessa « primitiva » qui precedí lo castèth febusian, e datava deu sègle XI o XII. Au totau, lo Conselh departamentau deus Pirenèus-Atlantics qu’averà despensat 4 milions d’euros tà apitar aqueth musèu navèth e restaurar lo castèth, atacat per termitas. A l’inauguracion oficiau qu’èran representadas las collectivitats qui hiquèn moneda publica dens aqueth projècte, a saber lo Departament e la Region. Qu’èran donc presents los conselhèrs departamentaus Bernard Dupont (conselhèr deu canton d’Arzac) e Jacques Pedehontàa (conselhèr deu canton d’Ortès e delegat a la cultura). La conselhèra regionau e senatora Frédérique Espagnac que vienó parlar en lo nom deu president Alain Rousset.

Ua cuèva aus tesaurs

Qu’ei ua etapa importanta dens la vita d’aqueth edifici restaurat prumèr per Raymond Ritter, avocat, istorian e colleccionaire originari de Gironda. Que vadó au Boscat en 1894 dens ua familha d’ascendéncias bearnesa e alsaciana. Qu’ei dab la soa hemna Yvonne qu’aqueth amorós deu Bearn e descobrí lo castèth en 1940, dens un estat deus maishants. Qu’èra parciaument ahondrat e envadit per la gèira. Hens las salas deu musèu que’s pòt descobrir tot çò qu’a comolat lo parelh Ritter pendent las lors annadas de vita comuna. Lo burèu de Raymond (véder la nosta fòto) que compren pèças divèrsas com monedas ancianas e raras, tablèus e ua estatua miniatura d’Enric IV, lo son personatge istoric favorit. Que compren subertot lo son burèu qui apartienó prumèr a... Gaston Domergue, President de la Republica enter 1924 e 1931 ! Dens lo salon de la Dauna Ritter, que i a tota ua seria de tablèus deu pintre ariegés René Morrère dont lo parelh estó lo mecènas. Totun, la prumèra òbra d’art que ns’a deishat aqueth par d’apassionats qu’ei la restauracion deu castèth. En 1970, los prumèrs artisans qu’arribèn tà tornar hicar lo bastiment en estat. Qu’empleguèn las tecnicas deus obrèrs de l’Edat-mejana ad aquesta fin. Qu’estó inaugurat en 1971, en preséncia deu ministre de la cultura Jacques Duhamel e legat au departament. Raymond Ritter n’avó pas hòrt temps tà profieitar deu son castèth restaurat. Hèra malaut, que’s morí dus ans mei tard. Yvonne que’s morí era en 2003.

L’estile febusian

Lo tor grana, hauta de 25 mètres, qu’estó tornada bastir suu modèle de la d’ua auta hortalessa deu parçan, la hortalessa de Montaner. E per causa : los dus castèths que son l’òbra de l’arquitècte Sicard de Lordat, originari deu comtat de Foish. Que tornam trobar aqueth medish estile de tor hauta e carrada a la hortalessa bigordana de Mauvesin e tanben dens l’embarri deu castèth de Pau. En lo son temps, Sicard que’s distinguí en har bastir edificis en brica : mensh costosa e mei rapida a installar. Lo son comanditari qu’èra donc Gaston III de Foish-Bearn, dit Gaston Febus. Pendent tota la soa vita, lo senhor bearnés que s’empleguè a preservar l’unitat e l’autonomia deu son territòri, pres en enterpan enter los reiaumes de França e d’Anglatèrra. Febus que hasó bastir tot un hialat de hortalessas qu’avèvan a l’encòp ua mission de susvelhança e ua mission de dissuasion. La de Morlana qu’avèva donc per mission de susvelhar la Gasconha jos lo contròle de la corona anglesa. Qu’ei un abitat pro somari e estret. Lo castèth de Morlana n’èra pas destinat qu’a acessar ua garnison alara qu’un castèth com lo de Montaner e devè poder arcuélher la cort deu sénher Febus. Que cau créder que la dissuasion e foncionè puish que la hortalessa n’estó pas jamei atacada. Adara, los sols a investir los lòcs que seràn legions de toristas.

p10 paneusbilingues LS

Panèus de senhalizacion exteriora qu’estón arrevirats en mantuas lengas... dont l’occitan ! (Fòtos LS)

Inf. : 05 59 81 60 27 (reservacion obligatòria tà las visitas gropadas) — corric : This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

  • Publicat dens Culture

Occitanisme : quin reng ten la femna ?

Se parlava autres còps de « patriarcat », ara de « dominacion masculina ». Lo movement occitanista escapa a tot aquò ? Òc e non, nos respondon d’unas femnas.

Foguèt una vision sasissenta. Pel tantòst del collòqui organizat lo 4 d’abril de 2015 a Tolosa per Convergéncia occitana e País nòstre (tocava a la fusion venenta de Lengadòc-Rosselhon e Miègjorn-Pirenèus), una sola femna prenguèt la paraula... Una catalana del sud. Tot lo demai de las intervencions foguèron menadas per d’òmes. Lo matin, èra presenta la candidata socialista Carole Delga. Es tot. La remarca foguèt faita al president de Convergéncia Joan-Francés Lafont qu’expliquèt tot simplament qu’una bona part de las femnas contactadas avián pas desirat prendre la paraula sus l’empont. Desinterès ? Pudor ? Mistèri. L’encargat de produccion d’Òc Télé, Stéphane Valentin, esprovèt las meteissas dificultats a trobar d’interlocutoras per una edicion del d’Òc Show... especialament consacrat a las femnas occitanas ! Èra a la fin de 2015 e lo subjècte causit èra las « femnas en lucha ». Mas aquí s’opausèron d’incompatibilitats d’agenda plan comprensiblas dins la mesura que, dins lo mitan occitanista, una bona part manca pas de trabalh.

p7 femna d oc

D’autras opausèron lor repugnància a parlar davant una camerà. Pasmens, trobam de mai en mai de femnas a de pòstes a responsabilitat al dintre de las grandas entitats occitanistas, que siá demest los quadres o dins los burèus d’associacions. Trobam encara de femnas que se fan ausir dins lo domeni cultural coma la creacion musicala. Trobam de femnas que van al front quand s’agís de militar o d’organizar d’operacions militantas, coma foguèt lo cas per las manifestacions Anem Òc. Trobam encara de femnas que s’engatjan politicament e que se marcan sus de listas electoralas. O avèm pogut constatar a las darrièras eleccions municipalas al dintre del movement « Bastir ».

Pasmens, qué que siá lo domeni, lo constat es totjorn lo meteis : n’i a pas pro. Avèm volgut menar la nòstra reflexion sus dos fronts.
Nos sèm interrogats sus l’existéncia d’un movement feminista e occitanista pel passat e sus l’integracion de las idèas feministas al temps nòstre. Emergiguèt un movement, cap a la fin de las annadas setanta duscas a la debuta de las annadas ochanta. Se diguèt tot simplament « Femnas d’òc »... En soma, del temps que l’occitanisme, fòrça politizat e militant, se calcava mai o mens suls movements d’extrèma-esquèrra d’aquel periòde. Fa tot juste quaranta ans. Fòra lo mitan, assistissèm encara a de scènas de sexisme agressiu. De femnas politicas o encara de femnas jornalistas politicas ne poiràn testimoniar, se pensam a l’afar de la rauba a flors de Cécile Duflot o encara als afars Sapin e Baupin. Quitament al dintre de l’occitanisme, se parla encara de mesa a despart o de refús a priòri d’escotar una persona del « sèxe polit ». A l’ora d’ara, quand se parla de tornar definir las basas de l’occitanisme (veire lo nòstre article sus La Dintrada dins lo numèro que ven), se cal tanben demandar se de fondamentals coma la paritat òme-femna son plan dintrats dins las mors. Coma nos o an fait remarcar de femnas qu’avèm interrogadas sul sicut, lo movement occitanista, al còr d’una cèrta societat, escapa pas a sos defauts. Se parlèt encara d’una necessitat de destriar çò bon e çò marrit dins la tradicion que nos emplegam a servar. La lexicografa Josiana Ubaud (que s’exprimís dins aquel dossièr) a menat per exemple un estudi tocant al lexic o encara als provèrbis misogins qu’an traversat lo temps. En soma, se lo movement en favor de la cultura nòstra se distinguís sus d’unes punts, d’autres nos menan a pensar que sembla totes los autres.

Retro : controvèrsia a l'entorn de la femna

Fa 40 ans tot juste, un debat sul sicut opausèt d'occitanistas « exiliats » a París a d'occitanistas demorats al país.

Entre la segonda mitat de las annadas setanta e la primièra mitat de las annadas ochanta, lo movement occitanista coneguèt el tanben de remolins a l’entorn de la plaça de la femna e de l’orientacion sexuala. Aquò consistiguèt en se demandar se se caliá contentar de transmetre la tradicion amb sos arquetips a còps retrogradas o alara integrar d’unas idèas que gorgotan amb lor epòca. « Per las feministas occitanistas s’agissiá de refusar de se contentar del ròtle de simple vector de las tradicions per la femna, çò nos a explicat l’anciana jornalista Rose Blin-Mioch, autora d’una tèsi sus la felibressa roja Lydie Wilson de Ricard, sabi que d’aquel temps, la meteissa question se pausava en Bretanha ». Femnas e omosexuals exiliats L’escrivan Alem Surre-Garcia (present a París a aquel moment) escriguèt mantuns tèxtes sul sicut dins las pauras revistas « Fòrabanda » e « Talvera ». Dins aquel match que l’opausava per exemple al militant viticòla Henri Fabre-Colbert (1914-2000) èran doas logicas que s’afrontavan. « Aviam volgut donar la paraula a de femnas partidas del país, e pas unicament per de rasons economicas, çò nos a dit Surre-Garcia, n’i a que son partidas en causa de tradicions que podián pas mai suportar ! Meteissa causa per d’òmes omosexuals qu’èran pas acceptats, que siá a la campanha o en vila ». Del costat dels occitanistas « locals », aquò passava mal. Òm parlava alara de « digressions parisencas » (sic), de monde desconnectats d’una realitat qu’èra encara pro rurala d’aquel temps. Coma o a soslinhat Josiana Ubaud (veire p.9) dins sas recèrcas, avèm eiretat de tot un corpus lexical e proverbial degradant per las femnas. Per ela, son la marca d’una crenta de las femnas, d’una ginofobia e de la necessitat absoluda de gardar las tascas quotidianas plan sexuadas e plan delimitadas.

« L'opressat opressor »

Mas aquel « match » se fasiá pas unicament a distància. Dins un document que nos es estat transmés per l’estudianta paulina Victoria Sibé, (eissit de las archivas del CIRDOC) constatèrem que d’unas occitanistas volguèron elas transmetre las valors del feminisme de l’interior. S’agisson de doas fuèlhas compiladas dins los annèxes dels actes de l’Escòla Occitana d’Estiu de 1978 a Vilanòva d’Òlt (47). Son lo rendut-compte d’un « talhièr de las femnas » organizat dins l’encastre de l’EOE. S’i soslinhèron ja las contradiccions entre l’idealizacion d’una civilizacion eterenca de l’amor cortés e... lo comportament de cada jorn : « èrem nombrosas, dins aquel talhièr, a sentir dins la vida de cada jorn e quitament dins l’Escòla d’Estiu, una contradiccion entre çò qu’avèm de viure ara e nòstre imatge fargat cada jorn pels sègles de civilizacion mediterranenca ont la femna non pòt èsser que “ del defòra ” o “ del dedins ” : la Maria a l’ostal e la puta a la carrièra ». E lo rendut-compte d’encadenar sus d’unes exemples de provèrbis misogines que florisson dins la lenga nòstra (veire encadrat). Qué que ne siá, aquel talhièr getèt las basas de l’inclusion dels principis del feminisme aplicats a l’occitanisme : « Lo nòstre prepaus es pas de nos batre contra los òmes mas de poder existir l’un còsta l’autre, e dins lo meteis temps (...) lo Mascle occitan (sic) non pòt èsser que viril e autoritari. Es a l’encòp oprimit dins sa condicion de mascle e opressor de la femna, EL QUE PENSAVA PAS ÈSSER QU’OPRIMIT PER L’ESTAT FRANCÉS ». Lo document es signat « Femnas d’òc », movement feminista efemèr que desapareguèt quasi en meteis temps que lo quasi ensemble dels movements occitanistas politics a la debuta del primièr mandat de François Mitterrand.

Exemples de provèrbis misogins - « Un ostal dins una vinha, una femna dins l’ostal, n’i a tant que cal » - « Tres olas dins un ostal, signe de fèsta, tres femnas dins un ostal, signe de pèsta » - « Del temps que lo colhon se crèba al trabalh, la femna amb un autre s’amusa a l’ostal » Sorsa : talhièr de las femnas, annèxa actes EOE 1978.

Literatura : estudiar mai las òbras femininas

Capture decran 2017 11 23 a 12.36.55Dins una comunicacion faita a l’escasença d’una Universitat Occitana d’Estiu consacrada a la femna occitana, l’ensenhaira Maria-Joana Verny s’interessèt a las « Escrituras femininas de l’après-68 » (cf. Actes UOE de Nimes 2013). Pesquèt especialament de poèmas militants dins las revistas « Viure » e « Obradors » o encara l’antologia bilingüa establida per Maria Roanet « Occitanie 1970. Les poètes de la décolonisation » (París, PJ Oswald, 1971). Indica que d’unes noms apareisson, especialament lo de Rosalina Ròcha (nascuda en 1946 a Alès) Marisa Ros e Coleta Deverdet. « Es Rosalina Ròcha qu’es la mai sovent presenta, çò escriu Maria-Joana Verny, Marisa Ros o es un pauc mens per çò qu’es de son òbra de creacion, mas dona de tèxtes de reflexion. D’autres noms i apareisson, coma aquel de Miquèla Stenta o d’Elena Gracia, que venguèt a l’occitanisme dins las annadas 40. Aquela militanta del sector pedagogic de l’IEO i dona doas novèlas dins los numèros 7 e 8 de 1966. De notar que l’expression en pròsa es una excepcion dins los supòrts que ne parlam. Rai qu’es estat totjorn mai aisit, per las lengas minoritàrias e per los escriveires que se cercan, e pas solament per las femnas, de començar per la poësia ». De son costat, Rose Blin-Mioch explora mai que mai las autoras del sègle XIX. Ne faguèt quitament un subjècte de tèsi puèi que s’interessèt a la correspondéncia entre Lydie Wilson de Ricard (fòto DR) e son òme Louis- Xavier de Ricard. Pendent sa vida corta (moriguèt a trenta ans) se contentèt pas d’èsser la protegida d’August Fourès, felibre roge d’Aude. « [Lydie] mostrèt que las femnas podián far quicòm mai que cargar lo vestit arlatenc... Aviá de coratge, aguèt lo de se batre per se maridar amb un comunard que la situacion èra pas encara segura, çò nos diguèt Rose Blin-Mioch, s’acordèt una libertat qu’èra pas permesa d’aquel temps : escriure a un òme qu’es pas de sa familha. E d’egala a egal. Es ela qu’escriguèt sas òbras occitanas, aprenguèt lo lengadocian de Montpelhièr amb Fourès e Tourtoulon. Amb son marit, partejavan las meteissas idèas, politicas republicanas, feministas e federalistas » (veire La Setmana n°948, p.10).

Paraulas de femnas

De qu’es lo sentiment de las primièras interessadas respècte a aquelas questions ? Avèm contactadas mantunas femnas implicadas de prèp o de luènh per la lenga e la cultura nòstras.

Avèm ensajat de destriar d’unes constats convergents e d’unes prepausses salhents a travèrs las personas qu’an acceptat de respondre. Las avèm contactadas pel biais dels malhums socials en lor pausant tres questions : « pensatz que las femnas son puslèu en arrièr o endavant ? » ; « pensatz que i a encara pro de sexisme dins lo mitan occitanista ? » ; « avètz ja patidas remarcas sexistas al cors d’una manifestacion, d’una acampada, etc. ». Caduna respondèt segon son sentit e segon son viscut. Son de personas de generacion, de mitans socials e de professions divèrsas. D’unas considèran lo sexisme plan present, d’autras o an pas sentit particularament.

Òmes davant, femnas darrièr

Primièr constant pro recurrent : lo fait que las femnas occitanistas se meton pas gaire endavant sus l’empont. Per las grandas escasenças (manifestacions, collòquis, taulas redondas, etc.) las voses que se fan ausir son sovent masculinas. Òm vei mai que mai las femnas a l’obratge sul terren, dins de foncions administrativas (per de pòstes a responsabilitat o pas) o d’organizacion mas pas gaire per far de representacion. « Lei femnas son un motor de l’occitanisme mai dins leis accions de granda importança, quora regardatz de manifestacions grossassas, me pareis pas èstre ben en avant, çò pensa la jornalista provençala Amy Cros, l’ai remarcat, per exemple, a Castelnòu d’Arri, embé de taulas redondas pron masculinas. Aquo’s pas una acusacion, mai un constat ».

Lo sexisme present d'en pertot

Segond constat recurrent : lo sexisme es present dins lo mitan occitanista pr’amor es present en-defòra. Logic ? Evident ? Descobèrta de l’aiga tebessa ? Benlèu, mas es aparentament necessari d’o rapelar. « Lo mitan occitan escapa pas al patriarcat puèi qu’evoluciona dins una societat patriarcala, çò pensa la cantaira e flaütista Maud Seguièr, lo sexisme es mens violent dins las estructuras qu’an de foncionaments vertadièrament democratics. Mas per capitar d’aver una egalitat òme / femna, cal una vertadièra discutida e soscadissa sus aquel subjècte ».

Lo sindròm mediterranèu

Un tresen constat : una tradicion pro « masclista » del costat de las ribas de Mediterranèa en contradiccion amb las valors de convivéncia cantadas d’en pertot pel movement occitanista. « Ai assistit a de collòquis (coma intervenenta o dins lo public) onte, per un còp que i aviá una femna a la tribuna, la sala se vugèt de la mitat de seis òmes, çò nos a dit la lexicografa e etnobotanista clapassenca Josiana Ubaud, lo considèri coma un escup vertadier. Mai en faciada, [los occitanistas] son “ trobadors-convivéncia ” e bla bla bla ! (...) Es dificil de comparar lei medalhas en matèria d’orrors... Mai diriáu que la part mediterranèa d’una part dau territòri arrenga pas lei causas ».

En soma las dificultats patidas per las femnas d’òc semblan tot simplament las dificultats patidas per las femnas dins lo monde occidental. Sus son blòg albergat pel jornal en linha Mediapart, la cronicaira Ségolène Roy parla d’una dominacion masculina « omnipresenta e invisibla ». Valent a dire qu’a pres de formas a còps mai insidiosas que non pas una publicitat porno-chic o encara d’agressions fisicas de totas menas. « La dominacion masculina es d’en pertot, çò escriu Ségolène Roy, dins la nòstra lenga quotidiana, dins lo nòstre biais de carrejar un nenon de sèxe femenin o masculin, dins la galantariá, dins lo “ ieu ” filosofic, dins lo biais de far l’istòria, dins la negacion d’aquela dominacion e duscas dins las conquistas de las femnas que se viran contra elas ». Los occitanistas poiràn despassar aquel fait ?

Virginia Lago, ensenhaira, Tolosa

Capture decran 2017 11 23 a 12.40.55

« Èi pas l’impression que las hemnas aucupen lo davant de l’empont. Ei meslèu l’impression de las véser s’encargar deus ahars, de la vita vitanta... Aquò dit, solide que i a tanben hemnas qu’aucupan plaças mès importantas »

Alícia Champollion, estudianta, Antíbol.

Capture decran 2017 11 23 a 12.41.03

« Coma lo mitan occitan es puslèu un mitan de classa mejana, si plaça dins la nòrma. Es a dire qu’es puslèu d’acòrdi sus li idèas feministas mas amb encara de comportaments sexistas, coma dapertot »

Amy Cros, jornalista, Nimes.

Capture decran 2017 11 23 a 12.41.08

« Ieu cresiau que lo mitan occitan èra diferent. Mai i ai descubert lei memei guèrras pichotas qu’animan cada mitan militant. Se tracta pas especialament de la condicion feminina, mai dei enjocs ideologics mai especificament »

Maud Seguièr, intermitenta de l'espectacle, Montpelhièr.

Capture decran 2017 11 23 a 12.41.17

« Personalament soi pas victima de comportament sexista dins las associacions ont trabalhi perque avèm un foncionament de grop vigilent sus aquela question, e qu’avèm un foncionament orizontal ».

Josiana Ubaud, etnobotanista e lexicografa, Montpelhièr.

Capture decran 2017 11 23 a 12.41.13

« Nos fau provar, de lònga provar, provar tres còps mai, que siam autant legitimas que leis òmes. Mantuna a donc abandonat lo combat talament es usant... òm pòt pas èstre eiretier d’un lexic abominable envèrs lei femnas, de provèrbis vergonhós, de rabaissaments perpetuaus a travèrs aqueste lexic e lei dichs provèrbis (sens degun equivalent per leis òmes) sens que i ague de consequéncias sus lo present ».

 

Dorsièr signat de Clamenç Pech dins lo numerò 1057 de La Setmana, paregut lo 19/08/16

  • Publicat dens Dossiers

Cronica Diu Negre « Insulars I »

Lutzar lo pè deu cèu. Anticipar la corruda deus vents. Guardar ua arma a man. Ua gojata que’s tornava díser de reng los darrèrs tres conselhs que l’avèva prodigat la soa mair en legà’u la nau familiau. Qu’èra ua question de subervita qu’aqueras frasas e vadossin entad era un credo, ua lei absoluda a la quau ne’u caleré pas jamei virà’s. Qu’ac sabèva de plan, volossi protegir la soa familha e conéisher la patz deu Perhons, la soa vita qu’avèva a estar parièra a la de la soa mair. Aquera hemna qui s’en·honsava lavetz dens las aigas escuras de la lagua mortuària, deishant las soas duas hilhas qui l’espiavan a samsí’s. En tau vegada, la costuma qu’èra de cantar e de dançar, d’exprimir lo son gai de véder un parent a tornar a l’element qui l’avèva vist a vàder, mes las eretèras que demorèn silenciosas e immobilas, pauhicadas probable davant las responsabilitats qui èran d’ara enlà las lors. La capdèta qui n’avèva pas la fòrça de retiéner las soas lagremas, ne celè pas lo son tristèr, rancurant e maladisent lo hat qui l’avèva privada de l’exemple qu’imitava despuish tostemps e que pensava eternau. L’ainada, era, n’amuishè pas arren, nat signe exterior deus sentits qui la sangviravan totun, quan aqueths èran d’ua violéncia de mau sofrir. Ua sofrença que n’avèva pas jamei sentit a despieit de las espravas qui hasèvan de la vita vitanta ua luta a contunhar. Lo còs, lestat per la pèira tombau, que desapareishèva a plaser, arcuelhut per las ondas doças d’ua aiga cauda. Las qui demoravan ne podèvan pas virà’s d’esquia a la qui partiva, que passava las lors fòrças. Au contra deus còdis qui reglamentavan aquera ceremonia, las duas sòrs que demorèn mudas e estaticas, dinc au moment quan l’auburi qui èra estat l’èste mei important de la lors vitas e s’esvalisè eth tanben. Qu’èra tornada aus temps benedits quan se podèvan véder enqüèra las planas erbudas shens fin e las seuvas originaus. Aqueras immensitats verdejantas qui lançavan tostemps mei haut las lors puas e qui en·hlava las lors velas com las naus qui cinglavan lavetz la grana mar. Qu’avèva pojat lo cors deu temps. La soa vita de sacrificis que’u n’avèva balhat lo dret e las duas gojatas qui èran en dòu n’esperavan pas sonque ameritar un dia los lors passatges entà la rejúnher de l’aute costat.

La nueit que cadèva dab longor e lo vent que bohava shens nada fòrça quan Mia, l’ainada, que remarquè lo temps qu’avèvan passat a patir de la lor pèrda. A despieit deu tristèr qui l’assautè que comprenó lèu los riscs que prenèvan a perlongar l’auròst. Qu’espiè a Ka. Ne plorava pas mei, mes lo sococ qui acabava aqueth dia qu’èra enqüèra pesuc deus sons sambotits. Aquesta ne podèva pas desvirar lo son espiar de l’endret qui avèva englotit la soa realitat. Un reau qu’èra vadut un sovier, efemèr e corruptible, qui vaderé de mei anar mei imprecís a mesura que passaré lo temps. Mia, ahiscada peu mauparat, que passè mantua minuta a l’observar en demandà’s quin copar lo silenci, quins mots e’u caleré emplegar entà non pas bruscar las causas ? Entà brembar a la soa sòr que ne podèvan pas passar la nueit en dehòra de las zònas costèras shens estar a la mercé de tot çò qui i rodavan. Que pausè lavetz la soa man sus l’espatla de la soa capdèta qui ne reaccionè pas. Aquesta qu’avèva endevinat probable çò que l’anava díser e que sabèva qu’avora rason. Los purmèrs mots prononciats qu’estón doç e aconortants, eishenge d’arcast. L’urgéncia de la situacion ne pareishèva pas briga dens la votz de l’ainada, qui s’i escadó drin a drin a har acceptar a totas las duas l’idea que calèva partir de tira. Quan estón dretas, cap e cap, que s’abracèn, cadua cercant l’aconòrt que’us podèva balhar la preséncia de l’auta. Lo moment qu’estó brac e la separacion qu’averé podut paréisher brutau, mes las duas gojatas que sabèvan de plan que se n’anava temps que tornèssin au pòrt vesin. Un endret aperat lo Solh, on poderén véner aisidament tot çò qu’avèvan trobat en explorar lo monde qui’s trobava devath las andadas. Un tesaur de piscantilhas qui s’ac valèva que prenossin tantes riscs... Ka que despleguè la vela qui s’en·hlè deus vents nueitius, possant la barca dab fòrça de cap a la destinacion mantienuda per la man segura de Mia, qui ne deishava pas d’espiar las estelas. Aquesta que semblava d’estar chepicosa. La nueit qu’èra escura e lo son instint que’u disèva que n’èra pas briga ua bona causa. Peu demiei deus cabeders d’acèr, qui servivan d’assobacatges a las botigas portuàrias, las duas gojatas que s’obrivan un camin per ua horrèra grehosa e laboriosa, hèita per totas las personas qui vienèvan com eras véner tot çò qu’avèvan recuperat au hons de la Mar Grana. Lo sorelh que bailinava enqüèra lo pè deu cèu, mes lo mercat deu Solh que boriva dejà : qu’i rasonavan despuish òras las votz agudas e cridassèras deus cridaires qui aperavan d’un ton sollicitaire la mendre practica qui’us passava au ras. Las tribús que negociavan dejà lo prètz de la herralha e los collectors qu’examinavan la valor de cada objècte presentat despuish la punta d’auba. Mia e Ka qu’avançavan dab penas, profieitant de tots los espacis qu’auheriva aquera massa mudadissa. Com se nadavan contra las andadas hautas d’ua mar ventosa, qu’ensajavan de’s mantiéner lo cap enlà de l’aiga. Non calèva pas pèrder de vista lo ròc au quau volèvan estacar la nau umana qu’èran vadudas. Ua tau error que’us seré estada mortau. Brolhadas per aqueth flux, qui’s barrejava de contunh, que serén estadas englotidas. Devoradas peus peishs d’aqueras pregondors, oportunistas e carnassèrs, qui n’esperavan pas sonque de profieitar deus cadavres de’us qui’s deisharén gahar peu briu. Mes las gojatas acostumadas ad aqueths endrets e au lor anar, que s’i escadón a aténher lo taulèr darrèr lo quau un òmi e las esperava.

DN

Que seguirà…

Inf. : www.diunegre.com

Fabla : Lo corbaish e l'arrenard

Fabla tirada de fablas causidas de la hont en vèrs gascons (1776)

Mèste corbaish, sus un noguèr, Un hromatge au bèc que tinè (1). Mèste arrenard, qui lo sentiva, Que somiava (2) a le’n har quòqu’iva (3). Quenha (4) caça, disè tot shuau ! Açò qu’es vianda de casau. – E hòu (5), ce’u crida, camarada ! Laishatz-m’i dar quòqua (6) dentada. Daveratz (7) : qu’èi pres un lebraut ; Que partatjaram l’un e l’aut ; Que’us fricassaram shens padèra, Perdiu (8), be heram bòna chèra (9) ! Lo bon corbaish de har l’ishord (10) : Ne díser arren qu’es lo mei cort. L’arrenard que’s grata l’aurelha, Cèrca, vira, e’n tròba iva (11) mélher. – Compair, ce’u ditz, vos ètz mei bèth E mei lusent que nat ausèth De quest (12) bòsc ; e si lo ramatge Es fin e clar com lo plumatge, Shens mentir, qu’ètz, au men avís, De l’auseralha (13) lo fènix. Que lo gratava on lo prudiva. Corbaish aima aquò mei que víver ; Que’u sembla que minja capon :
E lo pèc, shens mei de faiçon, Tot esbaubit d’aqueth lengatge, Òbra un gran bèc, e de cantar. Patatran !... Adiu lo hromatge ! E l’arrenard de l’amassar. Puish dab un ton de trufandisa, Lo men mossur se’us bota a díser : – Sapitz, vos qui avetz tan bon sens, Que tot flaunhac (14) viu au despens De’u qui l’escota. L’avís vau plan un hromatge shens dobta : Adisiatz, cercatz vo’n (15) un aut : E que’v planta aquí lo nigaut.

Miquèu Baris

1 - Tinè : imperfèit deu vèrbe « tiéner ».
2 - Somiava : l’autor qu’avè emplegat lo gallicisme « sonjanva ». Qu’am aimat mélher tornar préner lo vertadèr mòt gascon.
3 - Quòqu’iva : fòrma baionesa de « quauqua d’ua ».
4 - Quenha : fòrma baionesa de « quina ».
5 - E hòu : qu’am arremplaçat aquí lo gallicisme « holà » preu vertadèr mòt gascon.
6 - Quòca : fòrma baionesa « quauqua ».
7 - Daveratz : fòrma baionesa « devaratz ».
8 - Perdiu : qu’am restablit ací la vertadèra fòrma iniciau de l’arneguet.
9 - Chèra : Gallicisme
10 - Ishord : fòrma baionesa per « shord ».
11 - Iva : vielh article indefinit baionés per « ua ».
12 - De quest : fòrma baionesa « d’aqueste ».
13 - Auseralha : que designa tota la raça deus ausèths.
14 - Flaunhac : lo qui flata o flateja, dens un sens pejoratiu.
15 - Vo’n : contraccion en plaça de « vos e’n ».

L'Occitan Blos de Jacme Taupiac Es jorn

Lo dimècres 2 de genièr de 2013, ausiguèri, a Montalban, una femna vièlha que se planhiá que despuèi qualque temps aviá la vista flaca e i vesiá pas coma cal per menar sa veitura quand la nuèch èra tombada : « Je peux pas conduire quand c’est nuit. » Naturalament, aquela frasa èra pas que la transposicion en francés de la frasa occitana : « Pòdi pas menar quand es nuèch. » Aquò èra pas de “ francés estandard ”; èra de francitan. Es plan util de prestar la pus granda atencion al francés que pàrlan los occitans “ desoccitanizats de fresc ”. Dins mai d’un domeni an de causas a nos apréner sus l’autentica lenga occitana que “ contamina ” lor francés. Se se ditz en francés corrècte Il fait nuit, se ditz dins un excellent occitan estandard Es nuèch. E l’occitan estandard es pas autra causa que “ la sintèsi occitanista ” de tota la lenga occitana de totas las regions e de totas las epòcas. Per çò qu’es de l’expression que ne parlam aicí, es aisit de constatar que s’emplega lo vèrbe èsser dins un fum de parlars nòstres, dins mai d’un dialècte.

Occitan lengadocian
Serà lèu nuèch. (Joan Bodon, Grava, 1956, p. 317.) Èra nuèch encara quand arribèrem a Nimes. (Joan Bodon, Estèla, 1960, p. 59.)

Occitan provençal
Èra grand jorn, e lo soleu dardava dajà sur nautres que dormiam encara. (E. Garcin, Roubinsouno, 2010, p. 57.) T’anam garçar dins una bota, la bota qu’es aquí. Quand sarà jorn, cridaràs... (F. Mistral, Memòri, 2016, p. 41.)

Occitan gascon
Qu’ei nueit. (S. Palai, Diccionari, 1961, p. 702.)

Occitan auvernhat
Adonc m’avisère qu’èra noit. (P. Biron, Proses de Norib, 2013, p. 126.) Las expressions ambe èsser e una indicacion de temps o de “ luminositat ” son multiplas : èsser nuèch, èsser jorn, èsser matin, èsser escur, èsser negre. Ja dins un tèxte del sègle XI tròbi E èra noith. En francés estandard se ditz Il fait jour e en occitan estandard Es jorn.

Jacme Taupiac
La Piboleta, 2-10-17

Autoras occitanas a Sauramps

Novèla edicion del Rencontre Sauramps : racontes de vida en occitan a l'auditòri del Musèu Fabre-Montpelhièr lo 23 de novembre a 18 o 30. Monica Sarrasin vendrà parlar del libre « D'entre tant, quauques uns » (Ed. Lo Chamin de Sent Jaume). Qu'i conta sovenirs de familha, testimoniatges, un tròç de vida, un eveniment, una persona, la maison, la memòria d'un òme. 

Article entièr 

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls. Prepausa cada mes doas istòrias, de jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr en rapòrt amb un dels dos 

+