Uei : 14/11/2018

D'una Illa a l'autra : Menòrca

Nòstre cronicaire Gavin Porter s'interessèt a Menòrca l'una de las quatre illas Balearas. L’UNESCO faguèt de Menòrca una resèrva de biosfèra en 1993 pr’amor de la diversitat remarcabla de sos ecosistèmas. Sos abitats diferents - vabres, caunas, estanhs, lagons, paluns, dunas e rancaredas calquièras e 220 espècias d’aucèls.
Abriga tanben una resèrva de monuments preïstorics que se dison taliòts, navetas e taulas. Saique Menòrca patiguèt fòrça invasions. Los Fenicians e los Romans i establiguèron de colonias consequentas. Lo crestianisme s’espandiguèt dins l’illa e de josieus s’i installèron tanben. Fins a la debuta del sègle V aprèp Jesús-Crist, las doas comunautats crestiana e josieva vivián e trabalhavan ensemble, armoniosament.

Legir la seguida aicí : article

Cronica D'una illa a l'autra : Menòrca, pèrla de las Balearas

L’UNESCO faguèt de Menòrca una resèrva de biosfèra en 1993 pr’amor de la diversitat remarcabla de sos ecosistèmas. Sos abitats diferents - vabres, caunas, estanhs, lagons, paluns, dunas e rancaredas calquièras e 220 espècias d’aucèls. Incluson còrbs marins, gavòtas, puffins e aucèls de rapina. Se tròban 1 000 espècias de plantas, que 60 son indigènas. L’olivastre, (que los menorquins apelan ullastrar) es l’espècia dominanta de l’illa. S’i pòdon trobar de pins conifèrs, brugas, tamarissas, garrigas e romanin. La tòca de la resèrva es de reconciliar la biodiversitat ambe l’emplec durable de las ressorsas disponiblas e d’empachar las practicas perilhosas. Per exemple, los tractors e los excavators dintran pas mai dins las plajas, ont causavan fòrça damatges. De passejadas botanicas son estadas creadas e lo fons marin es estat netejat.

Los taliòts las navetas e las taulas

Menòrca abriga tanben una resèrva de monuments preïstorics que se dison taliòts, navetas e taulas. Lo taliòt es bastit en forma de torre e de camba d’arbre. La màger part son circularas mas n’i a que son quadrangularas. La tecnica de construccion èra basada sus de pèiras grandas ajustadas a sec sens ciment ni mortièr. Los primièrs taliòts foguèron bastits al mièg dels terrens sens cap de delimitacion clara de territòri. Mai tard, los taliòts foguèron edificats amb una delimitacion de cada comunautat. Se pensa, que los taliòts èran de torres de susvelhança o de fortalesas. Òm pòt visitar de taliòts a de sitis, qu’incluson Talati de Dalt, Trebaluge, Torrod en Galmés e Torello. Se tròban tanben las navetas – tombas collectivas de pèira en forma de bornat. La mai famosa es la naveta dels Tudons a Ciutadella. La datacion al carbon 14 suggerís que l’èra taliòtica debutèt 1100 ans abans Jesús-Crist e se crei que durèt fins a 100 ans abans Jesús-Crist. Un autre monument d’aquela epòca es la taula. Es un pilar d’una nautor podent anar duscas a 3,7 mètres - un monolit o mai d’una pèiras superpausadas l’una sus l’autra amb una pèira orizontala a la cima. Mantun còp, una muralha clausurava la taula. Èra l’element central al centre d’un emicicle e èra expausada al sud (que suggerís una significacion astrologica). Se veson de taulas a Torre Trencada (fòto), Torrellissá Nou, Trepucó e Torralba d’en Salord. Los istorians pensan, que la taula èra un autar o un sanctuari d’un culte ancian. Se tròba solament en Menòrca e pas endacòm mai.

La conversion forçada dels josieus

Saique Menòrca patiguèt fòrça invasions. Los Fenicians e los Romans i establiguèron de colonias consequentas. Lo crestianisme s’espandiguèt dins l’illa e de josieus s’i installèron tanben. Fins a la debuta del sègle V aprèp Jesús-Crist, las doas comunautats crestiana e josieva vivián e trabalhavan ensemble, armoniosament. La sinagòga aviá de libres sagrats, objèctes liturgics e la caissa. La comunautat josieva èra plan consolidada e mai d’un josieu èran de ciutadans importants de la vila. Los crestians e los josieus s’associavan per crompar las tèrras. L’arribada de Pau Orosi en 418 aprèp Jesús-Crist cambièt la situacion. Orosi èra prèire e escrivan e aviá escrich « Historia adversus paganos ». Aviá viatjat en Palestina, ont aviá obtengut las relíquias de Sant Estève. Portèt aquestas relíquias a Menòrca e Sever, l’avesque, ambe son clergat e de crestians encontrèron Orosi per las venerar. Puèi dintrèron en contèsta teologica amb los josieus e lor capmèstre Teodor, acabant sus una lucha dins las carrièras entre los crestians e los josieus. La sinagòga foguèt brutlada. A partir d’aquel moment comencèron a se practicar de conversions forçadas. La totalitat de la comunautat josieva de Mao - 540 personas - se convertiguèt e foguèt batejada a Pascas. La sinagòga brutlada foguèt tornada convertir en una basilica a la despensa dels josieus. Los abitants de l’illa èran pas totes crestians a l’epòca, perque lo paganisme existissiá encara dins los parçans rurals. Mas los campanhòls exercissián pas d’influéncia politica, sociala o economica.

Menòrca venguèt una partida de l’empèri roman mas foguèt conquistada pels Vandals pendent lo sègle V. L’empèri bizantin la tornèt prendre en 534. Menòrca foguèt annexada pel Califat de Còrdoa en 903 e fòrça Maures emigrèron cap a l’isla. Aprèp lo bandiment dels Maures d’Espanha, Menòrca foguèt un Estat independent islamic duscas a 1231, quand Jacme I d’Aragon envasiguèt l’illa e cacèt los Maures. Lo jorn nacional de Menòrca - lo 17 de genièr - celèbra aquesta « liberacion » cada annada. A l’ora d’ara Menòrca - ambe las autras illas balearas - es una Comunautat Autonòma e Província d’Espanha. La populacion es passada de 71 000 en 2001 a 94 000 personas. Es improbable, que l’arribada dels retirats dins l’illa siá la causa principala d’aquel creis. Las oportunitats per obténer un emplec se son degudas melhorar. Las lengas oficialas son l’espanhòl e lo catalan. Lo catalan menorquin a qualques diferéncias amb lo catalan continental. S’emplegan es e sa en plaça de el e de la per l’article definit e a de mots manlevats a l’anglés. Avèm per exemple grevi (grais), xoc (greda) e xumaquer (sabatièr). Ça que la, una causa a pas cambiat a Menòrca : las invasions. Contunhan uèi amb los toristas, perque lo torisme es l’activitat economica màger de l’illa.

Gavin Porter

Una plaja al ras de Santa Galdana. (Fòto Paul Stephenson)

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr 

+