Uei : 22/10/2018

D'una Illa a l'autra : Menòrca

Nòstre cronicaire Gavin Porter s'interessèt a Menòrca l'una de las quatre illas Balearas. L’UNESCO faguèt de Menòrca una resèrva de biosfèra en 1993 pr’amor de la diversitat remarcabla de sos ecosistèmas. Sos abitats diferents - vabres, caunas, estanhs, lagons, paluns, dunas e rancaredas calquièras e 220 espècias d’aucèls.
Abriga tanben una resèrva de monuments preïstorics que se dison taliòts, navetas e taulas. Saique Menòrca patiguèt fòrça invasions. Los Fenicians e los Romans i establiguèron de colonias consequentas. Lo crestianisme s’espandiguèt dins l’illa e de josieus s’i installèron tanben. Fins a la debuta del sègle V aprèp Jesús-Crist, las doas comunautats crestiana e josieva vivián e trabalhavan ensemble, armoniosament.

Legir la seguida aicí : article

Cronica D'una illa a l'autra : Menòrca, pèrla de las Balearas

L’UNESCO faguèt de Menòrca una resèrva de biosfèra en 1993 pr’amor de la diversitat remarcabla de sos ecosistèmas. Sos abitats diferents - vabres, caunas, estanhs, lagons, paluns, dunas e rancaredas calquièras e 220 espècias d’aucèls. Incluson còrbs marins, gavòtas, puffins e aucèls de rapina. Se tròban 1 000 espècias de plantas, que 60 son indigènas. L’olivastre, (que los menorquins apelan ullastrar) es l’espècia dominanta de l’illa. S’i pòdon trobar de pins conifèrs, brugas, tamarissas, garrigas e romanin. La tòca de la resèrva es de reconciliar la biodiversitat ambe l’emplec durable de las ressorsas disponiblas e d’empachar las practicas perilhosas. Per exemple, los tractors e los excavators dintran pas mai dins las plajas, ont causavan fòrça damatges. De passejadas botanicas son estadas creadas e lo fons marin es estat netejat.

Los taliòts las navetas e las taulas

Menòrca abriga tanben una resèrva de monuments preïstorics que se dison taliòts, navetas e taulas. Lo taliòt es bastit en forma de torre e de camba d’arbre. La màger part son circularas mas n’i a que son quadrangularas. La tecnica de construccion èra basada sus de pèiras grandas ajustadas a sec sens ciment ni mortièr. Los primièrs taliòts foguèron bastits al mièg dels terrens sens cap de delimitacion clara de territòri. Mai tard, los taliòts foguèron edificats amb una delimitacion de cada comunautat. Se pensa, que los taliòts èran de torres de susvelhança o de fortalesas. Òm pòt visitar de taliòts a de sitis, qu’incluson Talati de Dalt, Trebaluge, Torrod en Galmés e Torello. Se tròban tanben las navetas – tombas collectivas de pèira en forma de bornat. La mai famosa es la naveta dels Tudons a Ciutadella. La datacion al carbon 14 suggerís que l’èra taliòtica debutèt 1100 ans abans Jesús-Crist e se crei que durèt fins a 100 ans abans Jesús-Crist. Un autre monument d’aquela epòca es la taula. Es un pilar d’una nautor podent anar duscas a 3,7 mètres - un monolit o mai d’una pèiras superpausadas l’una sus l’autra amb una pèira orizontala a la cima. Mantun còp, una muralha clausurava la taula. Èra l’element central al centre d’un emicicle e èra expausada al sud (que suggerís una significacion astrologica). Se veson de taulas a Torre Trencada (fòto), Torrellissá Nou, Trepucó e Torralba d’en Salord. Los istorians pensan, que la taula èra un autar o un sanctuari d’un culte ancian. Se tròba solament en Menòrca e pas endacòm mai.

La conversion forçada dels josieus

Saique Menòrca patiguèt fòrça invasions. Los Fenicians e los Romans i establiguèron de colonias consequentas. Lo crestianisme s’espandiguèt dins l’illa e de josieus s’i installèron tanben. Fins a la debuta del sègle V aprèp Jesús-Crist, las doas comunautats crestiana e josieva vivián e trabalhavan ensemble, armoniosament. La sinagòga aviá de libres sagrats, objèctes liturgics e la caissa. La comunautat josieva èra plan consolidada e mai d’un josieu èran de ciutadans importants de la vila. Los crestians e los josieus s’associavan per crompar las tèrras. L’arribada de Pau Orosi en 418 aprèp Jesús-Crist cambièt la situacion. Orosi èra prèire e escrivan e aviá escrich « Historia adversus paganos ». Aviá viatjat en Palestina, ont aviá obtengut las relíquias de Sant Estève. Portèt aquestas relíquias a Menòrca e Sever, l’avesque, ambe son clergat e de crestians encontrèron Orosi per las venerar. Puèi dintrèron en contèsta teologica amb los josieus e lor capmèstre Teodor, acabant sus una lucha dins las carrièras entre los crestians e los josieus. La sinagòga foguèt brutlada. A partir d’aquel moment comencèron a se practicar de conversions forçadas. La totalitat de la comunautat josieva de Mao - 540 personas - se convertiguèt e foguèt batejada a Pascas. La sinagòga brutlada foguèt tornada convertir en una basilica a la despensa dels josieus. Los abitants de l’illa èran pas totes crestians a l’epòca, perque lo paganisme existissiá encara dins los parçans rurals. Mas los campanhòls exercissián pas d’influéncia politica, sociala o economica.

Menòrca venguèt una partida de l’empèri roman mas foguèt conquistada pels Vandals pendent lo sègle V. L’empèri bizantin la tornèt prendre en 534. Menòrca foguèt annexada pel Califat de Còrdoa en 903 e fòrça Maures emigrèron cap a l’isla. Aprèp lo bandiment dels Maures d’Espanha, Menòrca foguèt un Estat independent islamic duscas a 1231, quand Jacme I d’Aragon envasiguèt l’illa e cacèt los Maures. Lo jorn nacional de Menòrca - lo 17 de genièr - celèbra aquesta « liberacion » cada annada. A l’ora d’ara Menòrca - ambe las autras illas balearas - es una Comunautat Autonòma e Província d’Espanha. La populacion es passada de 71 000 en 2001 a 94 000 personas. Es improbable, que l’arribada dels retirats dins l’illa siá la causa principala d’aquel creis. Las oportunitats per obténer un emplec se son degudas melhorar. Las lengas oficialas son l’espanhòl e lo catalan. Lo catalan menorquin a qualques diferéncias amb lo catalan continental. S’emplegan es e sa en plaça de el e de la per l’article definit e a de mots manlevats a l’anglés. Avèm per exemple grevi (grais), xoc (greda) e xumaquer (sabatièr). Ça que la, una causa a pas cambiat a Menòrca : las invasions. Contunhan uèi amb los toristas, perque lo torisme es l’activitat economica màger de l’illa.

Gavin Porter

Una plaja al ras de Santa Galdana. (Fòto Paul Stephenson)

Cronica D'una illa a l'autra : Creta, un brèc de la civilizacion occidentala

Coneissèm pauc de causas sus l’aparicion de l’anciana civilizacion cretenca perque i a pauc de testimoniatges escriuts, çò que contrasta amb los palais, las maisons, las rotas, las pinturas e las escalpradura de que existisson encara uèi.

Creta èra lo site del Laberint – una seria de passadas se crosant e s’encabestrant. Perqué lo rei Minos a fach construire aqueste Laberint ? Era una preson a vida pel Minotaur, un òme-taure divenc e monstrós, uman e bestial. Lo Minotaur agradava pas al rei Minos, perque èra lo filh de sa femna, Pasiphae, e un taure divenc mandat per Poseidon, lo dieu de la mar. Poseidon aviá mandat a Minos aqueste magnific taure cande, respondent a una demanda per un signe. Los dos fraires de Minos pretendián, que debriá lor ceder son reiaume. L’arribada del taure resolguèt aquel problèma mas creèt un autre, quand la reina Pasiphae s’enamorèt d’el. Mai tard lo Minotaur moriguèt jos l’espada de Thesea. Creta es un brèc de la civilizacion occidentala. Era lo centre de la civilizacion minoana (lo mot ven del rei Minos) de 2700 a 1420 abans Jesús-Crist. Lo poèta grec Homer diguèt, que Creta aviá 90 viljas. Lo musèu a Heraklion a la colleccion mai granda de l’art minoan. Las frescas èran la forma primària de lor art e mantum còp representavan de personas. Los òmes èran distinguiches de las femnas per la color de lors pèls ; lo pèl dels òmes èra rogenc-brun e aquel de las femnas cande. La fresca d’un taure, que sauta, es la mai celèbra. Las ceramicas avián de dessenhs d’espiralas, triangles, linhas corbadas e croses. Mai tard de dessenhs naturalistas de peises, calamars. aucèls e liris apareissián. Los arquelògs an escavat força palaises – de bastiments monumentals, qu’avián de foncions administrativas e los archius grands. Mantum còp avián mai d’un estanci, escalièrs al dedins e defòra, corts extensivas e colomnas massissas. Se trobava la colomna invertida - mai larga a la cima qu’al fons - una contribucion significanta a la disciplina d’arquitectura. Se veson aquestas colomnas a Knossos. Eran construchas de fusta (pas pèira) e generalmente pintradas rojas.

Linear A e Linear B

Los Minoans noiriián las vacas, motons, pòrcs e cabras e cultivavan lo blat, òrdi, rasims, figas e olivas. Domesticavan las abelhas. Malurosament conneissem pauc al subjècte de lor lenga parlada e escricha, perque solament un nombre pichon de lors documents survivon. De placas d’argela s’emplegavan a 3000 abans Jesús-Crist. D’ieroglifs creteses son las escrituras mai vièlhas, qu’òm pòt datar. Es pas possible de dire, se la lenga es minoan e son origina es discutida. I aviá tanben un sistèma d’escriure, que se dit Linear A, dins los palaises e dins las escrituras religiosas. Mas ni los ieroglifs ni Linear A son pas estats deschifrats. Linear A èra l’origina del manuscrit Linear B emplegat per la civilizacion meceneana que seguèt los Minoans. Los linguistas an capitat a deschifrar Linear B, qu’es una forma primitiva del grèc. Linear B ven mai d’un sègle abans l’alfabet grèc, mas a pas d’utilitat fonetica, perque s’emplegava pas jamai per escriure de mots dins una frasa. Knossos venguèt un centre mecenean en 1450 abans Jesús-Crist, quand lo palais foguèt amelhorat e una sala del tròn ajustada. Lo rei èra lo proprietari de totas las tèrras e lo capmèstre espiritual e militar. Era tanben un entrepreneire e comerciant ayudat per un malhum de foncionaris. Los òmes de l’elèit èran sebelits en de masquetas d’aur e armadura funerària, e las femnas en coronas d’aur e vestiments lusents d’ornaments d’aur. Per 1100 abans Jesús-Crist la civilizacion meceana s’èra escrotlada. Cal se rememorar, qu’aquela civilizacion èra pas confinhada a Creta mas s’espandiá fins a força parçans de la Grècia.

Un periple azardós

L’istòria de Creta es longa e complicada. Quand Quintus Caecilius Metellus conquistèt I’illa en 69 abans Jesús-Crist, venguèt una província de l’empèri roman. Creta foguèt transferida a l’empèri bizantin, que la capitala èra Constantinople, en 330 aprèp Jesús-Crist.. La Republica de Venècia aquerèt Creta en 1212 e governava l’illa pendent mai que 400 ans. Los Otomans conquistèron Creta en 1699. La Granda Revolucion Cretesa de 1866-69 èra un soslèvament contra los Otomans, quand lo Chaple d’ Arkadi arribèt. En novembre 1866 una armada turca assetjèt Lo Monastèri d’Arkadi, qu’èra lo centre de l’insurreccion. Los Otomans capitèron a dintrar dins lo monastèri, e l’abat incendièt la polvera a canon dins las vòutas, tuant la magèr part dels rebèls e 700 femnas e mainatges i abrigats. Ça que la l’abat èra responsable del chaple, pas los turcs. Creta venguèt una partida de la Grècia en 1908, mas l’union foguèt pas reconeguda internacionalament fins a 1913. La Creta dels sègles XVIII e XIX avián pas jamai cessat d’èstre una tèrra en luta contra l’ocupant –venecian puèi otoman. Lo romancièr Jaques de Lacretelle descriguèt los Creteses en aquestes tèrmes : « En Creta la destinada umana es formada de las desfortunas ineluctablas de la vida. En consequéncia los sentiments individuals pòrtan la marca de la violéncia e del sacrifici collectius. La desirança es una insurreccion del còr ; la gelosía, una embuscada ; lo maridatge una presa mornorosa del vel ; la mòrt una resurreccion dins la glòria ». Saique las dificultats de la vida vidanta de l’ora d’ara en Creta, que son similaras, a aquelas dels autres parçans de la Grècia, surprenon pas los Creteses. Per eles es normal.

Gavin Porter

Cronica D'una illa a l'autra — Islàndia : centre de l’energia renovelabla

Nòstre cronicaire s’es interessat a l’istòria d’Islàndia, païs considerat coma la referéncia en matèria d’energia renovelabla. Es engatjada dins l’espleitacion de la calor geotermica a comptar de las annadas 70 après los còps petrolièrs. Amb 100 % d’electricitat renovelabla, Islàndia es un modèle en matièra d’energia pròpria ?

Islàndia es un païs unic ; l’energia renovelabla provesís gaireben tota l’electricitat. 73 % ven de l’energia idraulica e 27 % de l’energia geotermica. Nombroses flumes e cascadas produsisson l’idroelectricitat, que s’emplega per fondre l’alumini. Força volcans e sorsas caudas, que se dison « geysers », an creat mai de 20 zònas, ont la temperatura atenh al mens 150 gras C e de còps que i a 250 gras C. De zònas de vapor d’una temperatura nauta, que permeton l’emplec de l’energia geotermica per calfar d’ostals, burèus, pisciculturas, piscinas e sèrras. Lo cambiament del calfatge basat sul òli al calfatge geotermic esparnhèt I’isla US $8,2 billon de 1970 a 2000 e redusèt las emissions de gas de carbòni per 37 %. Considerada una partida de l’Europa, lslàndia se tròba dins l’Ocean Atlantic Nòrd. A de volcans actius e l’interior consistís d’un planòl ambe de sabla, zònas de lava, montanhas e glacièrs. Força flumes glacials colan a la mar per las tèrras bassas. Perque es calfada pel Corrent del Golfe, l’isla a un climat mai temperat qu’on esperariá, e mai siá tot escàs defòra del Cercle Artic. Caquelà la latitud nauta e l’influénçia marina fa los estius venir fregs e las montanhas an un climat de tondrà. Islàndia, que la capitala es Reykjavik, es lo païs ambe la populacion mai esperpalhada d’Europa (332 000) e a una espandida de 103 000 km quadrats.

Las Guèrras de Merluça

Tradicionalament, la pesca es una màger activitat economica. Tres garrolhas ambe lo Reialme-Unit, que se disián « Las Guèrras De Merluça », arribèron. En 1958 Islàndia introduguèt una lei espandissent sa Zòna Exclusiva Economica (la zòna de mar, ont solament ses tartanièrs podián pescar) de 4 a 12 milas marinas. De naviris islandeses tirián als avants de tartanièrs britanics per los forçar d’abandonar las Zònas Exclusivas e lo Reialme-Unit amenaciá d’enviar al fons aquestes naviris. qu’ataquián lors tartanièrs. Fin finala, los Britanics acceptèron la Zòna novèla. Per evitar de conflictes a l’avenidor los dos païses entendèron de sometre de disputas a la Cor Internacionala de Justícia. Malurosament Islàndia ignorèt aquest’acòrdi en setembre 1972 en espandissent la Zòna Exclusiva de 12 a 50 milas marinas. Los Britanics refusèron d’acceptar la Zòna novèla e los gardacòstas islandeses copián los esparvièrs dels tartanièrs britanics dins la Zòna. De naviris de la marina militara britanica èran mandats la per los protegir mas èran esperonats pels batèus dels gardacòstas. La disputa acabèt amb una concòrdia, que los chalutiièrs britanics podián pescar dins de parçans especificats de la Zòna, se prenián pas mai de 130 000 tonas de merluça cada annada. Caquelà l’acòrd èra valid per solament dos ans e s’acabèt lo 13 novembre 1975. Puèi Islàndia espandèt la Zòna Exclusive Economica de 50 a 200 milas marinas. E mai força nacions aguèsson entendut, qu’una zòna de 200 milas seriá introducha pel mond, degun esperava aqueste cambiament, fins que plan ans aguèsson passat. La Gran Bretanha e d’autras nacions europencas aprovián pas l’accion unilaterala d’Islàndia. Doncas la tresena « Guèrra de Merluça » esclatèt e i aviá mai d’una confrontacion grèva. Mas los Islandeses possedián un as a jogar : OTAN aviá una basa dins l’oèst del païs dins la peninsula Reykjanes, ont se trobián d’installacions de radar e d’unitats de guèrra anti-sosmarins. Los Americans operavan aquesta basa e podián observar los movements dels sosmarins e avions russes. Sens la basa los Estats-Units saberián pas, lo que arribava dins l’Atlantic Nòrd e perdrián l’avantatge d’una preséncia armada prèp de la Russia. Islàndia amenaçiá de barrar la basa. Doncas los Americans exercián una pression considerabla sul Reialme-Unit, qu’acabèt la disputa. L’acòrd entendut permetèt als Britanics de pescar dins la zòna mas podián solament prendre 50.000 tonas de peisses. Caquelà aquesta concòrdia durèt sièis meses e puèi lo Reialme-Unit acceptèt, que n’aviá pas de drech de pescar dins la Zòna novèla.

L’ocupacion britanica e americana

Probablament pauc mond sabon qu’Islàndia foguèt envasida pels Britanics pr’amor de l’ocupaccion alemanda de Danemark en 1940 – una violacion de sa neutralitat. En 1941 los Estats-Units assumèron la responsibilitat per l’ocupaccion, per que los Britanics poguèsson emplegar lors soldats dins d’autres teatres de la dosena guèrra mondiala. L’ocupacion americana comencèt en junh 1941 sièis meses abans l’atac japonés sul Pòrt de Pearl Harbour en Hawaii. Oficialament los Americans èran encara neutrals. Islàndia cooperèt ambe los aliats sens cambiar sa posicion publica de neutralitat L’istòria de las relacions entre Islàndia e Gran Bretanha mòstran, que cada nacion agís brutalament per protegir sos interèses.

Islàndia subèt una màger crisi financièra en 2008, quand tres bancas comercialas podián pas contunhar a operar. De bancas novèlas foguèreon establidas per gerir lors activitats domesticas. Las bancas vièlhas dintrèron en liquidacion causant de pèrdias per lors accionaris e creditors estrangièrs. La valor del cors nacional baissèt, las operacions de cambi èran suspendudas pendent plan setmanas e la capitalizacion de la borsa tombèt per mai que 90 %. Una depression economica resultèt mas en 2011 una relança de l’economia debutèt. Uèi la fabricacion constitutís 25 % de l’activitat economica e los servicis 70 %. Lo torisme ven mai important mai siatz avertits, se andatz là, tot es carestiós.

Gavin Porter

Fòto : Las sorsas caudas dins las montanhas de Reykjavik. (Reykjavik Geothermal)

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr 

+