Uei : 16/10/2018

Cronica Plantas d'aquí - La vinha : naut luec culturau e lexicau

Temps fòrt de l’annada, lei vendémias veson s’esparpalhar dins lei vinhas lei còlas de vendemiaires, pas totei remplaçadas per la mecanizacion e sei mostruosas maquinas desrasimairas. Meis enquistas de terren prèp dei vinhairons(as), per li faire parlar a la partença deis èrbas de la vinha en occitan, virèron pauc a cha pauc a d’enquistas sus lo lexic dau mestier de vinhairon que descurbiguèri au fieu deis annadas. L’extraordinària precision dei tèrmes per dire la mendra causa que lo comun s’esperariá pas de veire nommar, es la premiera causa que sauta ais uelhs. De simples relevats de lexic a l’azard, coma veniá a la boca dei gens dau mestier e sens que pausèssi de questions (levat sus lei plantas adventiças), passèri a de vertadieras enquistas, enriquesidas a flor e mesura de mei rescòntres, que me permetèron d’apondre de questions mai finas. Cresiáu au cap d’un moment d’aver fach lo torn dei questions possiblas : non, sortís encara e totjorn una precision novèla... A despart d’aquò, l’occitan es un patés paure... Evidentament, una part dau lexic de la vinha es directament eiretat dei Latins, que lo doble sens de rasim en occitan coma en latin (< latin racemus, « grappe » en generau, « de raisin » en particulier).

Un agach diferent

Per un novici, un camp de vinhas es un camp de vinhas, pas mai. Per un vinhairon, dins una vinha plantada en quincònci, an pas lo meteis nom una tiera drecha de socas (una tièra, un ordre, una laga, etc.), una tièra en oblica (un galís) ni mai lei tieras mai cortetas (las corchas, los escorsons, las bessonas, lei filhòlas, etc.), au recanton d’un camp irregular. Lo torn de la vinha non plantat e laurat a còntra sens es tanben nommat (los cances, las canças, l’antarada, etc. ). Per lo comun es un non-res... Un còp assabentat de la finessa dau lexic, permet avantatjosament d’agachar una vinha d’un biais radicalament diferent. E de jutjar se lei cances son ben fachs ò bataclats (signes de reprobacion generala...), l’alinhament aproximatiu ò capitat, sens parlar d’una cultura respectuosa (i a encara d’èrbas, qu’assostan galinetas e autrei bestioletas utilas), ò la tèrra es napalmizada (tot es net e grisàs, e pudís a mòrt). L’arquitectura d’una soca a tanben son lexic : se soca fa l’unanimitat, lei quatre ò cinc brancas principalas se despartisson lexicalament quora en braç, quora en banas, segon lei parlars (lengadocians e provençaus, lei solets onte meni d’enquistas, seriá interessant de comparar amb lo gascon). L’imatge corporau (uman ò animau) es mai qu’interessant. Lei brancas longassas se destrian entre vise / avitz e gavèu / gavèl, ambe la possibiltat de rafinament : vise (ambe lei fuelhas sus la soca) / gavèu (sec, aprèp la poda), mai que s’es pas servat d’en pertot. De còps que i a, en gratusant un pauc e insistiguent, lo destriament lexicau remonta, e mai se s’es perdut ailàs entre temps.

Capture decran 2017 11 29 a 10.21.59

 

Fòto : De rasims dits « pinhats ». (Fòtos Josiana Ubaud)

Formacions verbalas

L’engèni de la lenga se mostrarà encara dins lei formacions verbalas especificas per dire « la vinha met sei premieras fuelhas ». Se parla pas de borronar, mai de l’etapa d’après lo borron. Lei vèrbes son totei formats sus lo nom de la tiera drecha : tiera > tierejar, laga > laguejar, ordre > ordrejar, etc. Se dirà donc « la vinha tiereja, lagueja, ordreja » que lei premieras fuelhas permeton efectivament de melhor veire leis alinhaments de socas. Ara la mòda novèla de plantar la vinha en linhas sus fieus de fèrre per posquer passar la maquina, cambavira totalament l’estetica dau vinharés. Personalament m’agradan que lei vinhas en quincònci : la regdor dei vinhas dirigidas nòis ai païsatges per seis alinhaments monotòns de parets verdas successivas ... E la riquesa lexicala es encara presenta dins lo biais de nommar lei rasimets oblidats, que seràn recoltats aprèp vendémias (tradicionalament per lei paures, a passat temps) : botelh, mamelha, singlon, rapuga, etc., que donaràn elei tanben lei vèrbes derivats botelhar, mamelhar, singlonar, rapugar.

Un lexic vengut corrent

Lo biais de podar es un rite codificat e qu’a sa precision tanben : espodassar (premier trabalh grossier, aprèp vendémias), podar (vertadier trabalh d’acorchiment dei vises, « a borre e borrilhon », segon la tradicion), ambe lo nombre optimau « 3 banas/6 caps o escòts » (« courson » en francés). Totei leis autrei domenis an tanben son lexic particular que lo dei rites de vendémias (mostachar, caponar, mascarar, farcir, etc.). Çò interessant es de veire que lo lexic de la vinha es passat metaforicament dins la vida quotidiana. De quauqu’un qu’es a mand de morir, se dirà que n’es ai cances ; d’una persona vestida caudament mai sens recèrca qu’es vestida coma un podaire ; de quauqu’un que salopeja son trabalh, qu’es un espodassaire ; d’un òme qu’a plus de fòrça sexuala que vendémia plus, rapuga. Sens parlar de tota la cultura societala a l’entorn dei cabanons / masets de vinhas, de la vinha omnipresenta en decòrs arquitecturaus (trobam pas de persègues ò d’aubricòts...). La vinha es una cultura e un luòc de cultura totala en occitan, que la mecanizacion risca de far desaparéisser. Es donc urgent de ne sauvar au mens la riquesa lexicala.

Josiana Ubaud

Fòto principala : Tieras de galís dins una vinha que tiereja a La Cadièra, dins Var. (Josiana Ubaud)

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr 

+