Uei : 21/04/2018

La Beluga « Vaicí-Vèni ! »

Dins sa cronica La Beluga, André Clamenç nos prepausa una explicacion de la victòria del President Macron a las eleccions, e seriá non pas gràcia a Marine Le Pen mas a un moisset e a un pastre… e òc ! Aicí un extrach de « Vaicí-Vèni ! » : « Risètz ! Risètz ! Es pasmens es la vertat ! E es aisit de comprener ! Quand èrem pichons, quora la mameta vesiá rodejar dins lo cèl, lo moisset - le faucon pèlerin - nos cridava : “ Mèfi ! mèfi al moisset ! Dintratz la volalha ! ” Lo jorn ont vejèrem lo moisset emportar dins sas arpas un poleton comprenguèrem qu’aviá rason la grand ! Lo Macron abans de s’encaminar, deguèt fargar son tropèl ». Legir la seguida aicí 

Que pensatz de la cronica La Beluga ? Mandatz-nos vòstres vejaires a l'adreça : This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

La Beluga « Vaicí-Vèni ! »

Perqué lo Macron ganhèt la presidenciala ? Se demandatz a un molon de monde per carrièra, vos diràn que lo Macron se ganhèt la presidenciala quora debatèt amb la cavala blonda Marina. Desencusatz-me, mas vos enganatz ! Non ! Se lo Macron ganhèt la presidenciala es mercé a un moisset e a un pastre. Risètz ! Risètz ! Es pasmens es la vertat ! E es aisit de comprener ! Quand èrem pichons, quora la mameta vesiá rodejar dins lo cèl, lo moisset - le faucon pèlerin - nos cridava : « Mèfi ! mèfi al moisset ! Dintratz la volalha ! » Lo jorn ont vejèrem lo moisset emportar dins sas arpas un poleton comprenguèrem qu’aviá rason la grand ! Lo Macron abans de s’encaminar, deguèt fargar son tropèl. Es per aquò que se faguèt moisset. Venir moisset es un trabalh longaràs. Tot lo monde i capita pas ! Cal èsser leste, cal saber volar per marrit temps, aver l’uèlh canís, las patassas poderosas e las arpas amoladas! De sas àrpias agusadas anèt pescar d’anhèls, de motons, de fedas, de gals, de galinas… rojas, ròsas, verdas, blavas,… e ne faguèt un tropèl que botèt en camin, En Marcha… Me dirètz, ajudat per sa moisseta, foguèt pro aisit per el. Las galinas pensavan pas pus, temps passavan a bequejar las granas e a se coflar la pansa. Los gals èran descervelats dempuèi un briu. Las fedas soscavan qu’a s’aserbar e s’emplissián la tripa de pastura bona. Los motons, per s’abeurar d’aiga, viravan en redond a l’entorn de la lavanha ! Los anhèlons seguissián sens reguitnar. La polalha endormida, la caça del moisset foguèt aisida. Las bèstias chorravan e lo moissèt velhava. Segur quora començèt a s’encaminar, a se botar En Marcha, lo tropèl del Macron èra pichon, pichonet.

Mas, aprèp una longa marcha, venguèt grosset, puèi, grossàs… Tot anava fòrt plan pel Macron fins al jorn ont li calguèt passar lo pont « à claire-voie » amb son tropelaràs per ganhar l’Elisèu. Figuratz-vos qu’aquela tropelada volguèt pas gasar, pas traversar. Pasmens, lo Macron aviá una muta de chins de vira, mai aices los uns que los autres ! Los chins de vira agarrits japavan… mossegavan las patas de las fedas … butavan… mas lo pont « à clairevoie » espaurugava lo tropèl tot ! Lo Macron, l’ira lo prenguèt. Anava capitar, èra gaireben gandit, anava pas pèrdre la presidenciala per un pont saique ! Alara, sosquèt, sosquèt. Idèa li venguèt. Anèt veire un pastre, un berger, Bergé. Lo Bergé, lo pastre li diguèt : « C’est simple, si vous voulez faire traverser un pont à claire-voie à un troupeau, rien de plus facile, vous mettez la tête de la brebis de tête dans un sac, vous criez : “ Vaicí-vèni, vèni ! ” et la brebis, rassurée, va vous suivre pas à pas. Quand la première brebis est passée, les autres suivent. Tout le troupeau traverse. C’est gagné ! » Macron mercejèt bravament lo pastre, lo Pèire Bergé. Mas, se diguèt que per seguretat, botariá pas la tèsta dins la saca d’una sola feda mas de tres ! E se crompèt tres sacas. Ganhèt la drecha, prenguèt lo primièr sacàs, i botèt la tèsta del Filhon e fiçelèt. Virèt dau la senèstra, amanèt la segonda sacona, i quichèt la tèsta del Amont e nosèt. Passèt pel centre, arrapèt la tresena sacassa, i esquichèt la tèsta del Bayrou e sarrèt. Puèi, lo moisset Macron s’aucelèt, tirèt dabans sul pont « à claire-voie » e cridèt las tres fedas : « Vaicí-vèni » « Vaicííí-vèniii ». « Vaicíííííí-vèniiiiii ». Lo Filhon s’avançèt sens tremolar, lo Amont boleguèt pè e pata sul pic, lo Bayrou, faguèt lo Pau, reguitnèt pas. Tota la tropelada se botèt « En Marcha », e passèt sens engana lo portal de l’Elisèu lo 7 de mai de 2017. Gràcia al Bergé, a un pastre, lo Macron devenguèt President de la Republica ! E dempuèi aquel jorn es e serà lo moisset Macron ! Que volètz ? Val mai un que sap, que cent que cèrcan !

André Clamenç

Lo jornal de guèrra de Juli Cubainas

L’escrivan carcinòl Juli Cubainas (1894-1975) es mai que mai conegut per sa poesia (La tèrra e l’ostal) e sas reviradas (Los evangèlis). Pasmens, los especialistas sabián que quand desfuntèt, dins sas tiretas aviá un diurnal de guèrra. Fraita de sosten institucional per la cultura nòstra e doncas de la pauretat de l’edicion occitana, aqueste manescrich demorèt dins la posca pendent de decennis. Urosament Rogièr Lassaca e la seccion naut-carcinòla de l’Institut d’Estudis Occitans agèron èime de lo metre a posita del public per lo qual èra estat escrich. Dins son prefaci, lo normalizator-adaptator grafic (e traductor al francés), Rogièr Lassaca nos suspren : «... gaireben un mainatge, butat coma plan maites contra son gat dins aquesta òrra aventura que foguèt la primièra guèrra mondiala ». D’efièch, per parlar de la guèrra de 1914-1918, puslèu que de la qualificar d’òrre chaple, de crimi contra l’intelligéncia umana, d’ignominia inqualificabla, d’inumana aberracion ; nos prepausa pas que l’eufemisme « d’òrra aventura ». Una « aventura » que, siá ditz en passant, de milions e de milions d’òmes, de femnas e de mainatges se’n serián passats. Emai dins d’endevenéncias peniblas, coma la vida de militar en temps de guèrra, Juli Cubainas se despartissiá pas de sa panta poetica. En mai de trobat de temps en quora lo temps e l’inspiracion per escriure de poèmas, arriba tanben d’entemenar sas reviradas dels tèxtes sacrats e de redigir son jornal. Malgrat la pression contunha e l’incertesa de la vida de soldat en temps de guèrra, lo jove seminarista carcinòl demòra sensible a la poesia de la natura : « N’èrem, pr’aquò al desfolhament, al ros despolhament dels platanièrs al tap de las rotas e lo dòl dels bòsques tot al ras. Novembre, despietadós, èra ben, coma l’apelam, lo mes mòrt ». Dins aqueste jornal de guèrra lo jove escrivan nos conta sa vida d’encasernat al temps de las classas. Puèi, per en causa d’una vista defalhenta, foguèt pas mandat sul front, mas emplegat coma gastapapièr d’un regiment. Çò que li permetrà de passar, mai o mens (doblidessem pas que sièm en temps de guèrra), los ivèrns al caud dins de burèus. Benlèu que se foguèt pas mandat en primièra linha èra solide per de rasons de santat, mas tanben benlèu per çò que son fraire ainat èra ja jos la mitralha. D’unes centres de recrutament -pas totes- fasiá mèfi de mandar tota una fratria al fuòc. Cossí que ne vira, dins son libre, Juli Cubainas nos escalcís la vida del cadajorn d’un soldat urosament constrench a gastar mai de tinta que non pas de plomb. Al final, se no’n tenem a son diurnal, lo soldat Cubainas agèt pas a tirar un sol còp de lebèl de son temps d’armada.

L'Occitan Blos de Jacme Taupiac : Quitament

Dins l’occitan actual, l’advèrbi quitament s’emplega per anonciar quicòm d’inesperat o per exprimir una insisténcia particulara. Vòl dire « anormalament », « d’una manièra inesperada ». Justin Besson cita aital las paraulas de la clienta d’un mètge que s’estona que li aja pas examinada la lenga : « Mès, fèt [= « faguèt »] aquela dameta, m’avètz pas quitament fintada la lenga... » (Francés : « Vous ne m’avez même pas regardé la langue. ») Çò que seriá estat normal, dins l’idèa d’aquela femna, seriá estat que lo mètge prenguèsse la pena d’agachar cossí èra la siá lenga. Aital, auriá aguda una idèa plan precisa de l’estat de santat de la siá pacienta. O a pas fach. Es decebuda ! Sinonime de pas quitament : pas solament. Quitament es un advèrbi emplegat tanben en occitan gascon : « Que’m parla. Que’m liura pòc a pòc los sons secrets qui quitament los vielhs de Bordalàs ne coneishen pas mei. » (Sèrgi Javaloyès, Tranga, 2005, p. 9.).

Çò que seriá estat normal, seriá estat que los vièlhs d’aquel endrech sabèsson los secrets en question. Mas, causa estranha, èra pas lo cas. L’equivalent francés es « même » ; l’equivalent catalan « fins i tot »; l’equivalent castelhan « incluso » ; l’equivalent latin « etiam ».

*

Quitament a tanben un autre sens leugièrament diferent. Vòl dire que dins un certan nombre de personas o de causas i a una persona o una causa que lo parlaire pren la pena de senhalar sa preséncia inesperada o d’insistir sul ròtle que jòga. En francés, aquela idèa s’exprimís sovent ambe la locucion y compris. Mas, ni dins la lenga anciana, ni dins la lenga parlada, ni en catalan, ni en italian non i a l’equivalent mot per mot de la locucion francesa y compris. (Parli del catalan ont l’equivalent del nòstre i es hi e de l’italian ont l’equivalent es ci.) Pasmens, dins l’occitan actual, se legís pro sovent i comprés, qu’es pas autra causa que la transposicion del y compris francés. Al mes d’octobre de 2015 se podiá legir dins una revista nòstra : « La tòca d’aquela còla siguèt de mostrar en totei, i comprés ai responsables politics que la lenga nòstra èra sempre viva. » Aquel detestable i comprés podiá fòrt plan èsser remplaçat per quitament (quitament ais òmes politics) o emai (emai ais òmes politics). Dins un occitan estandard corrècte, aquò se podiá dire : « La tòca d’aquela còla foguèt de mostrar a totes, quitament als òmes politics, que la lenga nòstra contunhava d’èsser viva. »

Jacme Taupiac La Piboleta, 23-12-17.

La Beluga « Tatoatge »

La Beluga, la novèla cronica d'André Clamenç es de descobrir sul site a la rubrica « Cronicas ». Dins lo numerò 1094 de La Setmana, l'autor umorista s'interessèt al tatoatge per nòstre pus grand plaser. 

Cronica 

La Beluga « Tatoatge »

Dempuèi d’annadas, cada còp que rescontri Guilhèm, mon vesin : « Ne’n pòdi pas pus ! Escambi solament amb mon ordenador, ma tauleta e mon esmartfòn. Aimi pas legir. Sabi pas cantar. Sabi pas dançar. Espatarrat dins mon canapè espinchi lo fenestron matin e ser. De temps en temps escoti de musica, aimariá jogar de guitarra ! Parli pas a degús, degús me parla pas ! M’aimi pas ! Existissi pas ! M’engarçi ! Figura-te qu’aqueste estiu per passar temps volguèri anar a la mar. Dempuèi jovenet i èri pas tornat. Picar un cabús. Es aquí que nud, tot nud quora m’agachèri, me trobèri blanc, mai blanc que blanc, a costejar un clapàs de rabinadas e rabinats. E comprenguèri perqué aviái pas d’amiga. Cossí s’amistonar amb un blanc, un blanc de blanc, un enveirent ? Cossí s’enamorar d’un pas degús, d’un pas res ? Aquí aguèri la responsa al mal èsser que rosegava ma non-vida dempuèi d’annadas. « Vali pas res ! Res de res ! Je ne vaux rien ! Rien de rien ! » Mon vesin valiá pas res ! Notatz qu’estimi mai un val pas res puslèu qu’un tipe que vòl petar mai naut que son cuol !

Aqueste an, quora sovetèri la bona annada al Guilhèm ; e sovetar la bona annada a un val pas res, o afortissi, es quicòm ; m’esperavi un còp de mai a escotar sas geremiadas. Nani ! M’aculhiguèt contenton, gaujós : « Me soi fach tatoar lo Jo-ni sul pitre, la Sil-via Vai- t’en sus l’esquina, la Macdò- Na sul braç drech, lo Micha-el Jaç-son sul braç senèstre, lo Supra-non lo cantaire sus la cuèissa drecha e lo N’ai-mar lo jogaire de buta-bala sus la cuèissa senèstra. E tatoar sus cada det una nòta de musica. Sul guinhaire de la man drecha una “ dò ”, sul major una “ ré ”, pas lo peis !, sul pòrta-anèl la “ mi ”, pas Alexandra la comediana, non !, sul det pichon la “ fa ”. Sul lèca-plat de la man senèstra una “ sòl ” parli pas de la sòla, lo peis !, sul grand gusàs una “ la ”, sul pus grand que tu una “ si ” pas una rèssa !, sul pichòt nanet una “ dò ”. E sul det gròs drech un retrach pichòt de la Bar-bara e sul det gròs senèstre un retrach nanet del Braç-sens. Totas aquelas personas me pegan a la pèl. M’aimi e me sentissi encolorat, mirgalhat, me sentissi aimat ! En vida ! Bona annada car vesin ! » E ieu de li respondre : « Bona annada a tu tanben ! Mas, diga-me : vales totjorn pas res ? » « Lo tatoatge del Jo-ni m’a costat 20 000 euròs, lo tatoatge de la Sil-via Vai-t’en 10 000 euròs, lo de Macdò-Na 10 000 euròs, lo de Micha-el Jaç-son 10 000 euròs, lo de Supra-non 10 000 euròs, lo de N’ai-mar 10 000 euròs. La Bar-bara 10 000 euròs. Lo Braç-sens 10 000 euròs. E cal ajustar, 10 000 per las mans ! Se fau lo compte 100 000 euròs » E Guilhèm dins un risolet d’ajustar : « Ara que vali 100 000 euròs, vau ensajar de me vendre sus “ Le bon coin ! ” »

 

André Clamenç

Cronica Viva la lenga locala : lo frison

Situada al nòrd del païs, la Frisa es una de las dotze províncias dels Païses-Basses. Mata-Hari qu’espionava en favor d’Alemanha pendent la guèrra de 1914-18, es probablament la frisona mai coneguda. La region a la cadena mai longa de lacs en Euròpa e es facil de l’explorar en batèu, perque òm pòt anar d’una vila a l’autra via l’aiga. I a quatre parcs nacionals Lo Lauwersmeer, L’isla de Schiermornikoog, La Resèrva Naturala de Drents-Friese Wold e Lo Parc de Alde Feonen, e fòrça lacs an de resèrvas ornitològas. La Frisa a la siá lenga particulara – lo frison, que l’anglés es la lenga mai pròcha. John Sebastian Schutter, un professor d’anglés, que demòra a Amsterdam diguèt : « Apreni lo frison, perque la miá femna ven de la region. Ai descobèrt, que sovent lo frison revèrta mai l’anglés que lo neerlandés. Quand ai de mal comprene l’accepcion d’una paraula o frasa nòva en frison, ensagi de trobar de paraulas anglesas qu’an un son similar. Per exemple, lo frison “ tsiis ” (fromatge) sembla mai l’anglés “ cheese ” que lo neerlandés “ kaas ”– subretot, quand se parla. Aiçò m’ajuda a comprene lo frison mai lèu e a me membrar dels mots. Cal pas me fisar al neerlandés solament. ” La província a 644 000 abitants. Un estudi per Gorter e Jonkman trobèt, que 54.8 % de la populacion (353 000) consideran lo frison com lor lenga mairala. 94 % comprenon la lenga – una coneissença passiva - 74 % la parlan e 64.5 % la legisson. Mas un fach surprenent ; solament 17 % escrivon la lenga. Lo frison se parla mantum còp dins la vida vidanta mas s’emplega rarament coma una lenga escricha.

Una lenga cooficiala

Los tèxtes mai ancians escriches en frison datan dels sègles XIII al XVI e mòstran una usança normala de la lenga dins totes los documents publics - legals e literaris. Mas aprèp 1550, lo frison quitèt d’èstre la lenga oficiala de la region e los documents legals s’escrivián en neerlandés. A l’ora d’ara, cent libres en frison son editats cada annada ; i a d’òbras plan literàrias, libres facils a legir e libres pels mainatges. Dos jornals del parçan - « Leeuwarder Courant » e « Friesch Dagblad » - editan d’articles en la lenga. Se una persona parla frison, los jornals neerlandeses editan lors mots exacts. La television transmet doas oras en frison cada jorn e la radiò setanta oras cada setmana. Tanben la correspondéncia en frison es possibla ambe las autoritats localas. En Frisa, lo frison a lo meteis estatut que lo neerlandés coma una lenga oficiala dempuèi 1956 e es vengut la lenga d’administracion en 1995. Mantum còp las escòlas preescolaras ensenhan lo frison. Pòt s’emplegar coma lenga d’ensenhament als nivèls 1-3 dins las escòlas primàrias e èstre ensenhat coma matèria primièra al nivèls 1-6. L’istòria, la geografia e la biologia s’ensenhan de còps que i a en frison. Emai siá una matèria obligatòria dins l’ensenhament segondari inferior dempuèi 1993, malurosament lo nombre d’oras es pas precisat.

L’estudi del Mercator sul frison Mercator (Lo Centre de La Recèrca Europèa Sul Multilinguisme E Sul Aprendissatge De Las Lengas) editèt un estudi « La Lenga Frisona Dins L’Educacion Als Païses-Basses » en 2007. Los seus comentaris sul avenidor de la lenga son encara apropriats. Foguèron sus las escòlas preescolaras : « A las escòlas preescolaras, l’emplec del frison va créisser dapàs. » Sus l’educacion primària : « lo Governement Central descentraliza la responsabilitat del frison dins l’educacion a la província e gela la contribucion financièra de las ressorças nacionalas. Pasmens un desvolopament positiu es la designacion d’un inspector ambe la responsibilitat particulara pel frison als nivèls primari e segondari. » Sus l’educacion segondària : « al nivèl de l’educacion segondària l’emplec del frison coma subjècte obligatòri per totes los estudiants a pas encara donat las resultas esperadas. Es clar que la posicion del frison dins l’educacion segondària serà una question majora dins los ans, que venon. » Malgrat aquestes problèmas los frisons consideran la lor lenga una partida vitala de la lor identitat. Son avenidor es assegurat.

Gavin Porter

La Beluga : « Farem tot crevar »

Urosament que lo glifozat ven d’èsser tornamai autorizat per tres ans en França e per cinc ans en Euròpa ! Mercejarem jamai pro aqueles politics d’intelligéncia superiora qu’an pres una tala decision. Lo ministre de l’Agricultura francés en primièr. Coma Euròpa deviá l’autorizar per dètz ans, cinc ans es una avançada de las grandas per el ! Urosament que l’avèm ! E nòstre ministre primièr que vòl soncament tres ans per França. Lo President tanben. Mas, el, pecaire, Europenc qu’Europenc, s’es pres un polit vira-te’n-lai! Pensava aver ganhat Euròpa a son vejaire. Vai-t-en quèrre ! Li a calgut tornar al país per l’autorizar soncament tres ans ! E lo ministre de l’ecologia, desglifozat, de que ne’n pensa ? N’empacha qu’aquela decision nos a estalviat un molon de manifestacions dins totas las grandas vilas Europencas e en França tanben ! Deman, auriam vist desfilar per carrièras, cerealièrs e vinhairons dins lors tractors amb de bandièras ficeladas al para-truc abans e arrièr : « Farem tot crevar ! » « Per nòstra santat, gardem lo glifozat ! » « Volèm crevar al país ! » « Gardarem pas la tèrra ! » Espandir de glifozat per un cerealièr es un plaser vertadièr. Lo tipe, jocat dins son tractor, es assetat sus un sèti monta-dava dins una cabina climatizada, plan barrada. L’òm sap pas jamai, se per asart, quauques revolumadas de pesticidi venián a dintrar ! Lo menaire amb una masqueta sus la boca, una masqueta blanca per alenar melhor ! Lo cascó sus las aurelhas per escotar de musica e las lunetas negras per se parar dels quauques raisses de solelh verd que podrián encara lusir ! De la man drecha, ten la tauleta sus la cuèissa gaucha e de la man gaucha, l’esmartfòn de longa a telefonar. De tot biais, lo tractor, el, se mena tot sol ! Sap ont va ! Amai se son menaire o sap pas ! A la fin de la rega, vira tot sol ! Lo tot dins una nivolàs de glifozat que ven empudesinar l’environa, lo blat, lo tractor e lo menaire del tractor. Cal ajustar que nòstre cerealièr dintra a la fin de sa batuda arredut ! Crevat ! A pas gausat se clinar sul grelh de blat que ven de glifozar ! A pas crotat sas bòtas dins lo camp ! A pas pres la tèrra dins sas mans !

Mas sa jornada es pas encara acabada ! Un autre plaser bèl l’espèra ! Los papièrs, los dorsièrs a aprestar per Euròpa. Biais d’aver d’ajuda per poder se pagar encara mai de glifozat e empudesinar un pauc mai la tèrra! E aquí, o cal dire, se regala ! Cadun pren sa moneda ont pòt ! Se sap qu’un blat asagat amb lo glifozat a un rendament mai bon e qu’es ben melhor qu’aquel qu’espiga sens èsser trafegat ! E pel cerealièr glifozatat del cap es un plaser d’engolir matin, miègjorn, vèspre, son o de pan glifozatat ! Que volètz, per aquel monde, l’èsser uman es un escobilhièr ! Res de melhor que de l’emplenar amb d’escobilhas de mai en mai pudentas ! Paures blats ! Pauras vinhas ! Aurètz pas pus d’èrbas per companha ! Que volètz ? Son venguts calucs e pensan que i a res de melhor que de camps e de prats sens èrbas, sens randals, sens rasas, sens talvèras ! Una natura sens arbres, sens bèstias, sens peisses, sens aucèls, sens abelhas ! D’aquel temps Monsanto-Bayer, Syngenta-ChemChina e autres se lècan la babina ! Dempuèi d’annadas se conflan lo pòrta-fuèlha. Mas confle, l’es jamai pro ! « Gardatz lo glifozat ! » Al mens, gardatz-lo tant que podètz ! Se veniá a desaparéisser, deman espeliriá un autre pesticidi encara mai tuaire per l’èsser uman, l’environa e la tèrra !

André Clamenç

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr 

+