Uei : 14/12/2017

Los plan·hèits deu conde

Lo conde qu’ei un objècte privilegiat a l’encòp de la literatura, orau e comparada. Qu’ei vector d’interculturalitat. Quau ligam religa lo conde e lo mainat ? Perqué aqueth desir d’escotar istòrias e aqueth besonh deu ligam enter lo cantaire e lo mainat qui l’escota, que lo conde teish per la magia deus mots ?

Article sancèr 

Los plan·hèits deu conde

Lo conde qu’ei un objècte privilegiat a l’encòp de la literatura, orau e comparada. Qu’ei vector d’interculturalitat. Quau ligam religa lo conde e lo mainat ? Perqué aqueth desir d’escotar istòrias e aqueth besonh deu ligam enter lo cantaire e lo mainat qui l’escota, que lo conde teish per la magia deus mots ?

Lo conde qu’ei ua pura ficcion, un raconte brac, escriut en pròsa o en vèrs, sovent meravilhós. Que hica en scèna ua panoplia de personatges (dab un prenom caracterizat per un trèit fisic o un accessòri), qui viven ua succession d’aventuras. L’eròi qu’ei confrontat a ua quèsta iniciatica. La grana majoritat deus condes que mian a ua fin urosa. Lo conde que s’acaba sovent per ua formula de clausura atau com « e tric e trac, lo conde es acabat » e qu’a ua morau implicita. Qu’ei tanben destinat a divertir e a ensenhar en divertí’s. Que’s distingueish deu roman e de la novèla pr’amor que perpausa racontes d’aventuras dab l’acceptacion de causas de non pas créder. Qu’existeish nombrós genres de condes com lo popular, lo filosofic o lo fantastic. Lo conde qu’ei vector d’interculturalitat. Quau que sia la nosta cultura d’origina, qu’avem tots lejut o contat condes e lo noste patrimòni culturau qu’ei tanben basat suus condes que’ns contavan los nostes pairs, pairans o los nostes ensenhaires. Que’s crea doncas ua unitat culturau a l’entorn deu conde. Dab los sègles, mantuas versions diferentas d’un medish conde que’s son hèitas, pr’amor l’elaboracion deu còrpus que s’enriqueish segon los collectatges e los escambis.

Grana riquessa e grana fragilitat

Qu’estó transmetut de manièra orau, probablament despuish la preïstòria. Los condes qu’an traversat los sègles per mèdi de la memòria deus òmis. Que’s notavan traças de tradicion orau deus condes dens bon nombre d’òbras medievaus e las purmèras reescrituras deus condes oraus de la nosta èra qu’apareishen en Italia a partir de la Renaishença (fin deu sègle XIVau dinc a la debuta deu XVIau). Qu’ei en França, a la fin deu sègle XVIIau que los condes e coneishen un gran succès dens los salons mondans. Entà subervíver e víver, lo conde qu’a avut besonh un contaire e un collectaire. Au briu deu sègle XIXau, totas las nacions europèas que’s son dotadas d’un recuelh de condes nacionaus. França, lhèu per l’existéncia deus condes de Perrault, n’a pas realizat nat recuelh. N’ei pas sonque après la Dusau Guèrra Mondiau, jos la Quatau Republica, au moment de la reconstitucion de l’Estat, que lo país e comencè un tribalh de creacion d’un catalògue nacionau. Aquera enterpresa qu’estó miada per Paul Delarue, regent, vadut vice-president de la Societat Francesa d’Etnologia. L’edicion deu catalògue que compren 4 tòmes, qui s’espandeish de 1963 a 1977. La classificacion deus condes que’s segueish uei lo dia dab lo CNRS (darrèra parucion de la seguida deu catalògue deus condes/novèlas que data de 2000). Las purmèras collèctas de las tradicions popularas qu’estón enterpresas per l’Academia Celtica. Aquesta qu’estó en 1804 per tres sabents parisencs apassionats per « tots los monuments deus Cèltas, deus Gallés e deus Francs ». En 1805, qu’elaborèn un questionari entà miélher conéisher las acostumas e tradicions deu lor país. Qu’ei difusat de 1807 a 1830 e qu’ei destinat a las personas « mei esclairadas deus departaments ». A la debuta deus sègles XIXau e XXau, transcriptors qu’assegurèn la transmission de nombrós condes dinc a nosautes : Joan-Francés Bladé (1827-1900), Antonin Perbòsc (1861-1944) o enqüèra l’abat Vincent Foix (1857-1932). Lo sénher Bladé que creishó dens ua familha borgesa on las hemnas, la soa mair-grana e las serventas, li contavan legendas e condes e cantavan comptinas en lenga nosta. Que’u horguè la soa vocacion vertadèra de passaire. Que partí a pè sus las rotas d’Armanhac, de Bigòrra, deu Comenge, de las Lanas e que tornè transcríver fidèlament los racontes dictats peus interlocutors en lo lor dialècte nadau. Lo son purmèr recuelh « Condes e arreproèrs populars collectats en Armanhac » qu’estó publicat en 1866. Lo ròtle deus regents dens la subervita deu conde e la soa transmission qu’ei tostemps estat reconeishut. La formacion a la collècta que’s hasèva dejà a l’Escòla Normau, dont la purmèra qu’estó obèrta a Estrasborg en 1794. Célestin Freinet, pedagògue celèbre dont la pedagogia activa ei seguida dens las escòlas Calandretas, qu’èra especialista deu conde de tradicion orau. Los condes que son vaduts çò qui podem aperar un supòrt pedagogic. La Setmana qu’a cercat a en saber mei suus plan·hèits d’aqueth genre literari present dens los programas escolars deu primari enlà dinc a l’universitat.

Lo conde : un apèr pedagogic

Que sia dens lo primari, lo segondari o a l'universitat, lo conde qu'ei un genre literari qui ei plan present dens los programas escolars.

Lo conde que’s prèsta a apròchis pluridisciplinaris, a lecturas pluraus e que perpausa numerosas espleitacions tà la mestresa de la lenga (orau e escriuta). Aqueths apròchis que permeten de botar en plaça apèrs d’analisi deu raconte, d’estructuracion narrativa, utilizables en lectura, escritura e dens la mestresa de l’orau. Suzy Platiel, etnolingüista e africanista que publiquè un estudi suu « mainat fàcia au conde ». Dens aqueste, que pren exemple sus las societats africanas, on aqueth « besonh d’istòrias coïncideish dab la desvesada […]. En çò deus Sanan, populacion deu Burkina Faso, los condes dinc a las annadas 70 qu’èran, a partir de la naishença, partida integranta de la vita de tota la comunautat. […] Si demandatz aus Sanan a qué serveishen los condes, los vielhs que’vs diseràn alavetz : “ Los condes que serveishen a apréner a mestrejar la paraula ”. Dens lo desvolopament deu mainat, qu’ei cap a un an e miei e dus ans que lo lengatge en formacion non dèisha pas d’acompanhar l’acte en cors, segon Jean Piaget (1971), psicològue. Pertant ad aqueth atge, ne mestreja pas enqüèra lo lengatge. Totun dab la socializacion e l’alargiment deu son orizont, que s’aubreish au monde, la soa relacion dab l’aute que’s modifica e que vad curiós deus autes e de çò qui l’entorneja. Los condes que jogaràn un ròtle important dens l’aquisicion deus fondaments intèrnes e inconscients deu lengatge qui’u son indispensables tà passar las divèrsas etapas necessàrias a la soa mestresa. Ad aqueth atge, quan lo mainat demanda condes, que comença a passar l’estadi deus mots isolats tà non solament har frasas sancèras mes tanben las encadenar las uas a las autas dens aquestes racontes.

La socializacion peu conde

En primari, l’un deus objectius d’aquesir peus escolans qu’ei d’estar segur de si, de saber exprimir las soas emocions, de trobar las deus autes, d’estar atentius aus autes, d’ajudar e d’estar solidari atau com de respectar las règlas. Lo procèssus de socializacion que’s hè tanben dens las interaccions enter escolans e mèste puish enter escolans e pairs. Lo conde qu’ei motor de socializacion. La personalitat deus mainats que s’afirma enter lo moment quan començan a frequentar l’escòla mairau e lo quan acaban lo primari. L’aprenedissatge de la vita sociau qu’ei un deus aspèctes màgers deu desvolopament de la personalitat e, entad aquò, que’us cau integrà’s dens un grop. Los condes que transmeten valors aus mainats. Que privilegian lo rapòrt a l’aute. Catherine Velay-Vallentin, mèste de conferéncias a l’EHESS (Escòla deus Hauts Estudis en Sciéncias Sociaus), qu’arrejunh l’idea que lo conde participe au procèssus de socializacion en çò deu joen mainat « per tant que lo son eròi, anonime lo mei sovent, poderé estar tot lo monde. Qu’ei un joen, e las espròvas dont pateish que’u deven perméter de vàder adulte, de’s maridar e d’eretar d’un reiaume doncas governar en lòc d’estar governat, entad ac har, que’s cau liberar deus imatges parentaus ». La lectura e l’oralitat que favorizaràn lo desvolopament de l’imaginari, puish l’escritura a l’escòla primària. Lo conde qu’ei un supòrt privilegiat entà estimular a l’encòp las capacitats reflexivas, l’imaginari e la creativitat deu mainat dont la personalitat e las facultats cognitivas e son en plea construccion. Lo contaire que s’esfaça e n’ei pas jamei l’eròi, ni quitament partida beneficiària de l’istòria, çò qui dèisha tota libertat au mainat de se l’arrecaptar e d’identificar-se a un deus personatges.

Capture decran 2017 11 29 a 10.36.40

Lo conde de Camacruda que pertòca subjècte grèus com lo canibalisme e l’incèste. (DR)

L'identificacion aus personatges

Que i a la possibilitat de trobar dens los condes, personatges qui exprimeishen emocions viscudas peu joen e que’u permeten d’ajustà’s a la realitat a l’entorn. Lo mainat que’s va poder crear ua vertadèra identitat en hicà’s a la plaça deu eròi e en partatjar las soas experiéncias. Lo mainat que realizarà que poderé eth tanben har fàcia a las soas dificultats. L’identificacion qu’ei d’autant mei facilitada que l’eròi e pòrta un petit nom brac o ua etiqueta relativa a tèmas generaus o descriptius. Que’s pòt identificar a un personatge simpatic com a un personatge negatiu deu conde. D’un biais generau, los monstres, las broishas, los personatges esvarjants ne son pas sonque projeccions imaginàrias deus fantasmas que lo mainat e pòrta en eth : paur d’estar abandonat peus pairs, paur d’estar minjat, paur de la rivalitat fraternau, etc. Lo mainat que compren intuitivament que tot en estar reaus, aqueras istòrias que son vertadèras, qu’aqueths eveniments n’existeishen pas dens la realitat mes qu’existeishen com experiéncias interioras e com desvolopament personau.

Quin estudian los condes après la 6au ?

Au collègi, los condes e racontes que son au programa de sheisau. Los collegians que deven léger au mensh dus condes causits peu lor professor. Los objectius pedagogics visats que son l’estudi de la lenga e de l’estructura deu conde, la lectura analitica, la lectura de l’imatge e l’expression escriuda. Tres tipes de condes que son perpausats : lo conde a moralitat, lo conde orientau e lo raconte d’aprenedissatge. Las questions de compreneson que pòrtan sus l’estructura, l’esquèma narratiu e « actanciau ». Au licèu, a la diferéncia deus programas obligatòris deu licèu generau e tecnologic, lo programa deu bachelierat professionau que s’apita suus condes. En segonda professionau, los liceans qu’estudian lo caminament deus personatges e mei particularament los eròis literaris, l’evolucion d’un personatge, las valors qu’incarna e lo son impacte suu lector. En purmèra, un objècte d’estudi qu’ei consacrat a l’imaginari. Que’s questionan sus la foncion deus condes. Los condes e racontes meravilhós n’apareishen pas dens los programas obligatòris deu licèu generau e tecnologic. Lo conde filosofic qu’entra dens lo còrpus en purmèra literària sus l’estudi deu tèma « las reescrituras deu sègle XVIIau dinc a uei lo dia ». Que pòt tanben estar abordat dens l’ensenhament d’exploracion « Literatura e societat » en classa de segonda generau e tecnologica o au moment deus TPE en purmèra literària. A l’universitat, los condes que son abordats dens los programas d’istòria e cultura dens los estudis de Letras o dens los cursus especifics.

Compréner los tèmas deus condes

Lo rei que representa lo noste desir d’evolucion, la nosta facultat de discerniment L’eròi qu’incarna l’accion, la mesa en òbra deu cambiament
La hada qu’ei la nosta part de magia, d’inconscient. Los condes de Charles Perrault qu’abòrdan subjèctes deus pesucs e dificiles : « Peu d’aso » que conta l’interdit de l’incèste, « Cendrillon », la rivalitat fraternau e « Lo petit capulet roi », la temptacion sexuau e la separacion. Los condes que parlan de causas gravas, seriosas. Los tèmas abordats que son hòrts. Per exemple, « Lo prince graulha » que parla de la metamorfòsi, « Raiponce » de Grimm, de « l’embarrament ».

 

Entervista : Laurence Chenou

Capture decran 2017 11 29 a 10.41.13

« Après que contan dens las mairaus […] qu'ei important que posquin estar avalorats peu lor tribalh »

Originària de Pesenàs (34), Laurence Chenou qu'ei contaira. Que conta istòrias d'amistat, de saunei, de legenda e d'amor.

Professora de matematicas, qu’a descobèrt lo conde en 1996 : « Qu’èra mercés a Jean Porcherot deus talhèrs de l’arrua Raisin a Sent Estèfe. Qu’ei mercés ad eth qu’èi descobèrt lo conde en mitan escolar e que soi plan plaçada tà saber qu’ei un apèr pedagogic deus meravilhós. Tot en foncionar sus un mòde “ ludic ”, lo conde qu’estimula la capacitat d’escota, qu’estructura lo lengatge e capvath eth, la pensada », çò nse hidè la contaira. En 25 ans, Laurence Chenou qu’a format nombrós adolescents contaires en Eraut, dab tostemps ua « esmiraglada intacta ».

La Setmana — E perpausatz formacions dens las escòlas despuish annadas. Quin e’s debanan ?
Laurence Chenou — Que’s debanan dens lo circuit escolar, generaument en sheisau. Lo conde qu’ei au programa de francés de sheisau, que permet ua obertura. Sia que’s debana en classa sancèra dab l’acòrd deu professor, sia jos fòrma de club e, aqueste còp, qu’ei sus la basa deu volontariat. Lo principi qu’ei de non pas sonque tribalhar dab l’orau, los mainats n’an pas jamei lo tèxte de çò que contan. Que’ns hicam en cerc, dab arren tà escríver e lo contaire que conta. Que i a ua magia qui’s hè, lo conde qu’ei tan poderós, que hè lo son tribalh solet. Lo contaire que mia istòrias, qu’emberogeish dab devinalhas e jòcs verbaus, çò qui permet de guardar l’atencion, pr’amor escotar pendent ua òra, qu’ei hèra mauaisit. La setmana qui segueish, quan tornam, que’ns demandam « çò qu’avem contat l’aute còp ? De çò que’ns brembam ? ».

LS — Ei interessant de véder las versions de cadun deus mainats evolucionar ?
LC — Totaument ! Los mainats n’an pas comprés la medisha causa, n’an pas retienut la medisha causa. Que i a detalhs qui n’an vertadèrament marcat uns. Que i a mainats qui an ua memòria hèra estructurada, un conde qui durè 10 o 12 minutas, qu’ac van tornar díser en 2 segondas dab los temps hòrts. En tot cas, tot qu’ei aquiu, dab totas las personalitats, totas las istòrias que son aquiu.

LS — En primari, lo conde que hè tribalhar lo lengatge deus petits e tanben la lor socializacion. Ei la medisha causa taus collegians ?
LC — Qu’ei la medisha causa a tots los nivèus, tà las personas qui son sus un camin d’evolucion o en dificultat. Lo conde qu’a aqueth poder de balhar ua morau, shens estar moralizator, especiaument lo conde meravilhós. Que cau que l’eròi agi l’actitud justa, si ei lo cas, que s’escaderà a las espròvas, senon non. Au delà, lo conde que balharà còdis sociaus e especiaument en sheisau, qu’ei visible dab los condes faceciós. Lo conde faceciós que hè arríder los qui an lo medish còdi. Los mainats qu’aprenen chic a chic a contar dab la mea formacion, que’s fòrma capvath lo grop un còrpus de condes fin finala. Après, que’us contan dens las escòlas mairaus e primàrias per exemple. Qu’ei important que quan aprenen causas, e posquin estar avalorats peu lor tribalh.

LS — Que hè 25 ans que hètz aquò, avetz tornat contrapassar joens despuish, qui aurén guardar soviers deus vòstes cors ?
LC — Quan torni contrapassar joens, ne’us reconeishi pas briga, pr’amor qu’an d’ara enlà 25 ans, e après, que’us disi « e’t brembas ? » e que’m responen « Dauna, de las matematicas, ne’m brembi pas, mes de las istòrias que ns’avetz contat, ne las desbrombarèi pas jamei ! » (arríders).

LS — Despuish dus ans, qu’utilizatz lo conde tà d’autes projèctes. Quaus son ?
LC — Qu’ei capvath ua formacion que hasoi dab Marc Aubaret au CMLO (Centre Mediterranèu de Literatura Orau) a Alès en Gard. Despuish bèra pausa, qu’èi las matematicas e qu’èi lo conde, e tà jo, qu’ei complementari, que me’n vedèvi tà compréner a quin nivèu e a transméter. Marc Aubaret que m’ajudè a estructurar tot aquò. Augan, dens l’encastre de l’Acompanhament personalizat en sheisau, qu’èi perpausat un projècte sus las cartas mentaus. Dab lo grop d’escolans, que conti ua istòria, sovent un conde meravilhós long e dab arrevitadas, quauquarren de hèra estructurat. Que’ns demandam a la fin quaus son los lòcs de l’istòria, que dessenham suu tablèu tots los lòcs, lo castèth, la seuva, lo camin qui mia cap tà ua auta seuva, o un aute castèth. De la medisha faiçon, que dessenhi los personatges, on apareishen peu purmèr còp dens lo conde, puish los personatges qu’encontraràn, la broisha, lo gèni, etc… Suu grafic, que hèi aparéisher causas drin mei auxiliaras com las bèstias, los objèctes e a la fin, que hèi aparéisher dab sagetas los desplaçaments. Aqueth grafic qu’ei afichat sia dens la classa, sia au CDI, dens un endret on los mainats ac pòden espiar. La setmana qui segueish, que torni hicar lo grafic au tablèu e que’us disi de’m contar l’istòria. E l’istòria que torna, que’s serveishen deu grafic en se díser : « espia, aquò ne va pas aquiu, dab la sageta que vedem que va acerà e non ací ». Aquera carta mentau que’us ajudarà a trobar quin ei fabricada aquera istòria. Dens un dusau temps, que conti ua dusau istòria e que’us perpausi de har petits grops, que hètz la vòsta carta mentau, e que s’i escaden plan ! Que’us disi que d’ara enlà an un utís e aquera carta que se’n pòden servir tà apréner ua leçon de geografia, de matematicas o de sciéncias fisicas.

LS — Que cau que venga un automatisme ?
LC — Quiò ! Suzy Platiel, grana hemna, lingüista, que partí dens ua tribú africana, los Sanan, cap a las annadas setanta. Qu’ac hasó dab la mira de’us miar lo lengatge e l’escritura. E fin finala, que descobrí que justament capvath lo conde e la soa estructura, n’avèvan absoludament pas besonh l’escritura e capvath lo tribalh de l’oralitat, que sabèvan hèra plan educar mainats qui vadèvan adultes responsables dens lo lor grop sociau. Qu’a estudiat quin se debanava e l’ua de las soas explicacions èra que nosautes, qu’èm dens lo monde de l’escriut. Que legim d’ua faiçon lineara, un mot après l’aute e aquò ne’ns balha pas l’esperit sintetic, de logica, de construccion, de quin las causas s’articulan, e lo conde que’ns balha aquò.

LS — Avetz un conde qui v’agrada mei ?
LC — Qu’ei un conde fetiche mediterranèu qui m’estó transmetut per Jean Porcherot. Qu’ei un òmi qui parteish pr’amor n’a pas mei tribalh e qui s’arretròba a tribalhar tà un vielh òmi, un vielh savi. A la fin deu son tribalh qui durarà 10 ans, lo vielh òmi que’u balhè tres conselhs e qu’ei mercés ad aquestes tres conselhs, que l’òmi tornarà tà casa on encontrarà fortuna e l'amor.

  • Publicat dens Dossiers
Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 
Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls. Prepausa cada mes doas istòrias, de jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr en rapòrt amb un dels dos 

+