Uei : 16/10/2018

Cronica Viva la lenga locala : Lo galhego a un jorn annal de letras

Lo galhego es la lenga mairala dels Galicians, una lenga pròcha del portugués. Estimam que las doas lengas an 85 % de lor vocabulari en comun. Cossí aquela lenga es devenguda una lenga oficiala jos lo rèine d'Alfonso X de Castilha ?

Cada 17 mai, la Galícia celèbra sa literatura. (« Dia das Letras Galegas » en galhego.) Maria Victor Moreno Marquez una escrivana de contes pels mainatges, poëtessa e reviraira, serà commemorada en 2018. Tanben participava activament a la vida culturala e politica de Pontevedra. Es solament la quatrena femna a èstre causida dins las 55 ans del jorn de letras, una disparitat que a causat fòrça controvèrsia. Cresiá que, « La literatura s’ensenha pas, mas se pòt aprene. La literatura debriá pas jamai existir solament coma un subjècte d’estudi d’esperel mas dins un contèxte mai larg de las umanitats, de l’istòria etc. Perque la literatura confinhada dins un libre es mòrta e ven un saber burocratica. » Aquesta celebracion foguèt instituïda en 1963 per L’Academia Reiala Galhega, onorant cada annada un escrivan, que se distinguissía per sa creacion literària en lenga galhega e per sa defensa de la lenga. La mòrt del escrivan causit deu èstre al mens dètz ans abans. Lo 17 mai èra la data (en 1863) de l’edicion en Vigo del primièr exemplar de l’òbra « Epopèias galhegas » de Rosalia de Castro. Aquesta òbra marquèt lo debut del « Rexurdimento » - la Renaissença Culturala del galhego. Fòrça mond participan a las activitats del jorn. Per exemple, en Pontevedra s’installan taulas amb escaquièrs dins la Plaça de Santa Maria, ont los escolars e los adultes disputan de partidas intensas. Al meteis temps, un talhièr a luòc pels mainatges mai jovens per los iniciar dins lo jòc. Las partidas duran de 11 oras fins a 13 o 15 e totes los participants recebon un present commemoratiu.

Los quatre genres de cantiga

Galícia, al nòrd-ouèst de la Peninsula Iberica, resistiá a l’envasiment arabe e èra una de las regions, ont comencèt la reconquista de las tèrras ocupadas pels envasidors sarrasins. A l’Edat mejana, Galícia aviá d’unes còps son rei pròpri mas generalament èra una partida del reialme de Leon e mai tard de Castilha. Pasmens, lo parçan reteniá sas pròprias practicas legalas, costumas e cultura. Lo primièr document conegut de galhego data de 1228 e es una constitucion per la vila d’O Burgo autrejada per Alfonso IX de Leon. Una literatura distintament galhega emergèt a l’Edat mejana e la lenga florissiá dins los sègles XIII e XIV. I aviá 4 genres de cançons : - cantigas de amor - ont un òme canta a sa femna ; - cantigas de amigo - ont una femna canta a son òme - cantigas de maldecir - ont lo poèta exprimís sa colèra - cantigas de escarnio : de cançons crusas, trufandièras e sexualas de mesprètz. Las Cantigas de Santa Maria èran de cançons religiosas.

L’edat de tenèbras e la renaissença

Lo rèine d’Alfonso X (1252-84) veguèt lo castilian venir la lenga oficiala de la cancelaría de Galícia. Çaquelà los documents legals o narratius, publics e privats contunhavan a èstre escriches en galhego de 1200 duscàs 1500. Lo castilian èra introduch progressivament pels edicts del rei, dels responsables e d’eclesiastics estrangièrs. En consequéncia los documents legals cessèron d’èstre editats en galhego dins los ans 1530. Pendent lo sègle XVII, los elites començavan a parlar castilian al luòc de galhego particularament dins las vilas. Lo periòde del sègle XVI fins al sègle XIX se dich l’edat de tenèbras de la lenga, perque ni òbras literàrias ni documents legals èran pas escriches. Pasmens, Martin Sarmiento fasiá de recèrca sus l’istòria, l’evolucion e l’etimologia del galhego, e mai escrivesse sas òbras en castilian. La fin de l’edat de tenèbras arribèt al sègle XIX ambe lo « Rexurdimento ». Rosalia de Castro, un poèta, Eduardo Pondai un nacionalista, e Manuel Curros Enriquez, un autor liberal e anti-clerical èran los protagonistas del movement. En 1923, lo Seminar d’Estudis Galhegos foguèt establit per estudiar la cultura galhega. Aprèp lo venciment del General Franco dins la Guèrra Civila en 1939, l’emplec public o escrit del galhego èra defendut.

Amb un novèl Estatut d’Autonomia de 1981 e La Lei de Normalizacion Lingüistica de 1983, la lengua pròpria de Galícia recuperèt l’usatge oficial e institucional partejat ambe lo castilian. A l’ora d’ara, 70 % dels abitants del parçan parlan normalament lo galhego, d’autres 20 % lo parlan sens dificultat e 100 % lo comprenon. (La Galíimmigrantcia a pauc d’immigrants.) La magèr part dels mots galhegos derivan del latin mas i en a de dotzenas, que son celticas en origina. Los galicians an una tradicion celtica, que son orgulhóses. La vila de Lugo pòrta lo nom d’un dieu celtic – Lug, l’equivalent de Mercuri, dieu dels viatjaires e del comèrci. La cabreta jòga un ròtle important dins la musica galhega e la vila Ourense a mai de 5 000 cabretaires registrats. Mai d’una melodia galhega son similaras a de melodias irlandesas e bretonas. Çaquelà lo galhego revèrta lo portuguès. La naissença del Portugal coma un païs independent en 1139 causava pauc a pauc la divergéncia de las doas lengas. Generalament, los galhegos e los portugueses s’entendon. Galícia es un observador associat de La Comunautat de Païses de Lenga Portuguesa, e mai aqueste estatut siá subjècte al consentiment del govèrn espanhol. De totas las lengas regionalas d’Espanha, lo galhego a lo percentatge mai naut de parlaires dins sa populacion, çò qu’es un bon signe per son avenidor !

Gavin Porter

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Plumalhon

Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e 

+

Capture decran 2017 11 28 a 11.48.12

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr 

+