Uei : 24/11/2017
Literatura

Literatura (13)

Parucion : « Las Aventuras de Rainard e Isengrin »

Es una adaptacion dels racontes mai coneguts de Roman de Renart per Andrieu Lagarda. Dins una lenga blosa e aisida, descobriretz totas las rusas de la mandra e los torns que jòga a son compaire, lo lop Isengrin. I tornaretz trobar tanben lo corbàs Tiecelin e son formatge saborós, lo poton de patz de Rainard e de la mesenga, las caças del rei Nòble, lo leon, Cantaclar lo pol tant fièr coma finòt o lo panatòri de las anguialas e dels cambajons. 

Inf. : « Las Aventuras de Rainard e Isengrin », adaptacion Andrieu Lagarda, illustrat per Sophie Vissière — Ed. Camins — 89 p. — Prètz : 18 € libre sol, 26 € libre e CD. 

Los istantanèus de viatge de S. Labatut

Dins lo cortal de la cultura occitana, lo plastician-autor Sèrgi Labatut es un artista singular. Es un òme acostumat a caminar en defòra dels sendarèls caucats. Sa produccion a -e es- totjorn quicòm d’inesperat. Los qu’an legit sos primièrs libres e qu’an vistalhat sas darrièras expausicions, sabon çò que n’es. Lo creator es de longa en cèrca de colors novèlas, de sonoritats experimentalas e de frasas enigmaticas. A la debuta, aquò pòt susprene, emai qualques còps desconcertar bravament. Per dintrar dins lo monde segon Sèrgi Labatut s’i cal prene a mai d’un còp. Las pòrtas que nos prepausa, que nos alanda, son nombrosas. Tanplan n’i pòt aver qualqu’unas en falsa vista. Amb aquel artista cal estudiar menimosament caduna de sas proposicions. Lo títol del seu darrièr libre paregut dins la colleccion « Atots », es d’una sobrietat asinala : « Cronicas de viatge ». Se tracha d’instantanèus, coma de beleges de remembres que nos son aicí restituits. Siá per çò que l’autor los aviá notats sus de casernets de viatge, siá per çò que, a travèrs las annadas apertieradas, li son demorats dins un canton de la mementa. Aquò balha un plan polit exercici d’escritura e lo prosator s’i fa amb la sensibilitat que li coneissèm. Sèrgi Labatut a lo don de la sintèsi. A, almens, lo biais de servar d’un viatge çò que li sembla d’essencial (tot sapient la subjectivitat d’aquel vocable). La gaug e lo plaser del legeire venon del fach qu’aquelas « sobras » o « subrevivéncias » de viatge lo susprenon, sovent a cada pagina. Es tanben singular lo ton sul qual son escalcits aqueles rebembres. L’autor a pres fòrça distància amb los eveniments relatats. Mai qu’aquò ! A d’unes moments sembla desabusat. Gaireben desencantat per aquelas escorregudas, totas professionalas. Non pas que se trachèsse d’amarum, que se trapa pas ges de nostalgia dins aquestes racontes de viatge, mas s’i tròbi quicòm que semblariá a de destacament. Se diriá d’aquelas temporadas brevament racontadas son estadas viscudas sens pregonda implicacion individuala.

Lo trabalh d'istorian de la lingüistica occitana de J. Tomàs

Aprèp aver sostengut, en 2014, sa tèsi tocant a l’istòria de la lingüistica occitana dins sos rapòrts amb lo movement renaissentista, Joan Tomàs contunha son trabalh sul meteis sicut. Al nombre escar d’obratges paregut sul tèma, imagini que deu demorar fòrças causas de far dins lo domeni. D’efièch, aprèp la despartida de Robèrt Lafont, semblariá qu’aquesta disciplina scientifica manquèsse d’obrièrs. Se l’istòria de la literatura es estada e demòra bravament estudiada, per çò que tòca a l’istòria de la lingüistica, son figas d’una autra desca. Sola l’Associacion Internacionala d’Estudis Occitans sembla se climar sus aquela problematica. Cal reconéisser que lo domeni es tras que ponchut. Aqueste libre de Joan Tomàs es un pavat de gaireben quatre cents paginas. Mas son pas quatre centenats de paginas d’analisis de faches istorics tocant a la lingüistica. Son qualques correspondéncias, publicadas in extenso, de Juli Ronjat (1864-1925). Un òme plan pauc conegut del public non iniciat. Atanben, fòrça judiosament, lo libre se dobrís sus una biografia del personatge. Son elements biografics que daissan percebre una vida multipla, talament densa que Juli Ronjat sembla n’aver menadas mantunas a l’encòp. Demest las correspondéncias espepissadas per Joan Tomàs, se tròba la que Juli Ronjat aguèt amb lo « Mèstre de Malhana ». Aquel escambi epistolari, plan solide, pren bravament de plaça. A n’el sol, ocupa de quatre parts una del libre, çò que demòstra l’interès de Juli Ronjat per Frederic Mistral, mas subretot que lo felibre Ronjat foguèt un artesan afogat e actiu del felibritge. Entre maitas causas corregissiá los manescriches e las espròvas abans estampatge. Mas se trachava tanben de l’administracion de l’associacion. Aviá una capacitat de trabalh espectaclosa. D’efièch, malgrat aquela carga consequenta de militant - dins lo felibritge en particular e dins lo movement renaissentista en general - Juli Ronjat trobava encara léser de legir fòrça e de redigir un molon de nòtas de lecturas per un nombre considerable de revistas. Aquestas èran pas totas felibrencas. D’unas èran scientificas, quand èran pas de revistas consacradas al montanhisme. Solide que i auriá plan mai a dire a prepaus d’aquel òme que foguèt a l’encòp militant pacifista, lingüista, escrivan, esportiu de naut nivèl e tanben paire de familha.

Lo punt de vista de Sèrgi Javaloyès — Tornar sus « Arantxa »

Quan arribèi a la ciutat universitària dita « Cité-U » deus gojats de Pau a l’abòr de 1971, nada auto suu parking. Vacas que peishèn a quauques pams, enter vielhs cassos. Los estudiants qu’èran pauc nombrós, la màger part arribada de las campanhas bearnesas e deu bascoat. Au cap de quauques dias d’iniciacion desestruga, que trebuquèi lo men vesin, un Beñat E., de Baigori. Non sei pas perqué que ns’amistosèm mes que m’invitè a participar a las reünions organizadas peu larèr basco de la Ciutat-U. Que’m cau díser que non coneishí pas arren a la problematica basca, tirat las informacions qui’ns balhavan, de clar en clar, la television francesa, contarotlada peu poder gaullista (O.R.T.F). De segur, qu’aví entenut a parlar ací, enlà, de la revendicacion independentista. Au larèr, Beñat e los sons amics que m’ensenhèn la luta d’E.T.A. de l’auta part deu calhau contra lo centralisme òrra de Franco. En deceme 1973, l’atemptat contra Carrero Blanco per un comando d’E.T.A. qu’estó lo parat d’ua beròja timpona dab los mes navèths companhs. Los Bascos que vadón los mens eròis. Franco que’s moriva e l’espèr de véder la luta d’Euskadi enfin abastar que vadó mei anar mei gran. Fin finala, la democracia espanhòla que s’installè dab lo vòte de la Constitucion de 1978 qui dava un estatut d’autonomia a Euskadi. Totun, lo temps que corrè e los atemptats de E.T.A. non deishavan de segotir l’actualitat. Ailàs, après l’atemptat dit de l’Hipercor de Barcelona de junh de 1987, que comencèi de denonciar la holia murtrèra de « la banda »... Perqué e’vs disi tot aquò ? Per’mor d’aver tornat léger la dusau version d’Arantxa d’Eric Gonzales. Un libe màger dens la pròsa gascona per’mor de parlar d’un subjècte navèth, hòra de noste, e sustot dab aqueth estile e aquera lenga plomada en medish temps nerviosa, joena, que diserí « ròck ». Eric Gonzales qu’avè dejà honhat la literatura occitana dab lo son cap d’òbra L’Òrra istuèra deu hilh de Gelòs, prèmi Joan Bodon 1997 qui s’ameritaré un navèth espiar, mes com ac ditz eth medish dens lo son blòg « diaperdia », la critica occitana que’s cara quan la volerem mei lenguda... Quan la prumèra edicion d’Arantxa espelí en 1999, las recensions qui pareishón non parlèn pas, que m’ac sembla, deu messatge pregon deu roman aqueste.

De novèlas, pas ges ordinàrias de JP Lacomba

D’unes d’aquestes tèxtes de Joan-Pèire Lacomba -emai benlèu totes- exploran las pregondors de l’anma umana. E quand aquestas anmas son lemosinas, va sens dire que nos passejam dins los abissis de l’insondable. L’imaginari de l’autor es capable de s’anar abeurar a las fòssas mai improbablas, aquò, plan solide, pel plaser del legeire. Coma creator, se balha pas cap de termièras. Atanben es testimòni de mantunas traucadas a travèrs la realitat. Entre maitas causas es mèstre dins l’art de manejar lo suspens. Sap susprene lo legeire al moment e a l’endrech ont s’i espèra lo mens. Las casudas d’unas de sas novèlas -es pas sistematic- pòdon èsser susprenentas e quitament espantantas. Es, a mon vejaire, dins la casuda que se tròba la quintesséncia de la novèla. D’unes tèxtes de Joan-Pèire Lacomba revertan los contes, que disi ? Son contes ! Son escriches dins l’intemporalitat deguda als contes. E, solide, lo meravelhós, l’embelinament apevan e acompanhan aqueles tèxtes que semblan nos arrivar non pas d’enluòc, mas… d’Endacòm mai. A longor de recuèlh, l’autor nos passeja dins lo mond misteriós dels aujòls retrobats per azard en plena laurada o de las salvatginas en cèrca de proximitat umana. Joan-Pèire Lacomba ensaja, dins sas metafòras, de far coabitar mantunes univèrs. Nos prepausa de los descobrir e de los explorar amb el. Entre maites tèxtes, d’unes se dirián de racontes totjorn entre vida e reire-vida, entre mòrt e reire-mòrt. Amb el, fasèm de longa d’anar-tornars dins d’espacis a las termièras imprecisas. Nos passajem dins d’encontradas ont la realitat es fosca e fugidissa ; aquí ont lo sòmi es improbable, benlèu perilhós. Amb aquel obratge, almens per qualqu’unas de sas pèças, sèm ben dins una literatura als contorns e a las embocaduras lemosins, amb tot çò qu’aquò enclaus de natural e de subrenatural, de clarescur e de logica potencialament extravaganta. Quand es pas dins los risques de la vida de cada jorn, Joan-Pèire Lacomba sembla anar quèrre sas inspiracions dins la(s) tradicion(s), al singular e al plural. N’i a gaire coma el per escalcir, e benlèu restituir, un ambient cargat d’emocions qualques còps ambivalentas. Sos tèxtes balhan sovent l’impression d’èsser estat escriches al clar de luna puslèu qu’a la raja del solelh.

Parucion — « Ne voi pas anar tà l'escòla »

Qu’ei la velha de la rentrada e Simon qu’a ua responsa mei estimada. Quan la mair e’u ditz : « Que vas anar tà l’escòla » quan lo pair e’u promet : « Que vas apréner l’alfabet » Simon qu’a un aire esvarjat e monsorre e que crida : « Ne va pas non ! » Qu’ei lo jorn de la rentrada e Simon n’i vòu pas anar. Mes un còp sus plaça, après d’aver drin plorat, que s’avisa que hèn un hèish de causas extraordinàrias a l’escòla. Lavetz, lo ser, quan la regenta e’u ditz que se’n cau anar, e sabetz çò que respon ?

Inf. : « Ne voi pas anar tà l’escòla » de Stephanie Blake — De 3 a 5 ans — Ed. Per Noste — 13 €.

« La miugrana entre-dobèrta », una poësia modèrna e contrastada

« La miugrana entre-dobèrta », aquela poësia de Teodòr Aubanèl es d’una modernitat de remarcar. L’autor s’embarra rarament dins lo carcan d’una metrica tiranica. Sap demorar liure dins l’exercici de sas compausicions que son divèrsas e variadas. Se nos tornam plaçar dins lo contèxte de las annadas 1850, es quicòm d’excepcional dins la poësia occitana de l’epòca, quicòm d’inesperat e gaireben revolucionari. A prepaus d’aquesta Miugrana entre-dobèrta, benlèu se poiriá parlat d’un OPNI, un Objècte Poëtic Non Identificat. D’alhors, d’aprèp los istorians de la literatura, los contemporanèus de l’escrivan sapièron pas tròp cossí prene aquela poësia. Amb aquesta, Teodòr Aubanèl ne desvarièt mai d’un dins lo Felibritge, emai en defòra. Se ditz que lo quiti « mèstre de Malhana » ne demorèt secat. Es pas complicat, emai s’es contrastada coma o anam véser pus luènh, aquela poësia reverta una musica leugièra coma lo vòl d’una lauseta. Rarament s’i rescontra la pesentor d’una recèrca ritmica penibla coma se’n tròba dins la màger part de las òbras felibrencas de l’epòca.

« Esclarmonda de Perelha », un roman istoric d'una grand sensibilitat

 

Raimonda Tricoire es segurament una autora de descobrir. Personalament la coneissiái de nom, mas d’ela aviái pas encara legit res. Quin pecat d’aver esperat tant de temps sens ensajar de trevar son imaginari ! Un imaginari plan enrasigat en tèrra comtadina de Foix. Sabiái l’autora occitanista. D’alhors, d’aprèp la lectura que veni de far del seu roman « Esclarmonda de Perelha, martira catara », es evident que Raimonda Tricoire èra una occitanista afogada. Los qu’an legit lo libre e los qu’acabaràn per lo legir un jorn, se son onèstes - çò de qué soi solide - me poiràn pas contradira. Emai s’a fòrça escrich en francés, Raimonda Tricoire a tanben escrich qualques obretas en lenga nòstra. A fach l’esfòrç d’escriure en occitan, çò que pròva plan son engatjament per l’illustracion de la cultura. L’escrivana foisenca aviá l’anma patriotica.

« Na lonja lonja viá » o aver 20 ans dins las trencadas

Sebastian Berry es un escrivan estranh, probablament tan embalausissent coma son país d’Irlanda. Sas òbras son d’una granda densitat. Son sovent inspiradas per son pròpri roman familial. Va cercar e cavar dins la memòria e los secrets de familha. Mas l’autor es un vertadièr patriòta irlandés. Son inspiracion la va tanben posar dins l’istòria e los paisatges de son país. Es un grand e vertadièr escrivan enrasigat. Çò que ne fa son fachin e son universalitat. Sens èsser un especialista de la Bèlas Letras nimai un miraclon en enologia, me pòt arribar, qualques còps, de comparar la literatura al vin. D’unas òbras, mai que mai los romans, pòdon èsser espessas jos la lenga e d’autras pus clarinelas. N’i a que rajan lo solelh, leugièras coma un vinòt vengut en Occitània ; mentre que d’autras son mai pesugas, faissudas coma un vin cargat de tèrra fòrta. Al sègle XIXen èra de mòda d’escriure cargat. Semblariá que Sebastian Barry siá estat influenciat per aquel biais d’escriure. Un biais d’enfaciar la frasa, amb de subordonadas, aquí ne vòls, aquí n’as. Es una opcion que se vòl classica per referéncia als sègles passats. Es un mejan d’expression que sembla convenir a Sebastian Barry. Per ma part auriái presat una escritura mai cristallina, mas lo sicut narratiu causit per l’autor s’i seriá pas pretat. A i soscar plan, l’autor irlandés a fach correspondre temporada de narracion amb estil escriptural. Emai dins una òbra tras que sorna coma aquesta, Sebastian Barry a l’engèni de s’impausar una descripcion menimosa dels paisatges. Dins las peregrinacions involontàrias e plombadas de son personatge principal, se sap arrestar sus un detalh. Sap descriure l’infèrn d’un monde en guèrra. Malgrat lo canon tronèsse de totas parts, al mièg d’un patiment insostenible, percevem la beutat dels camps cultivats e dels bòsques que son provisiorament passats per malhas. Entre doas canonadas los aucèls troban la fòrça per cantar mentre, qu’a la sason, las amoras amaduran suls romencs de las qualques randuras que son pas encara estadas lauradas per la mitralha. Lo personatge central d’aqueste roman, Willie Dunne, es un dròlle sensible. Talament qu’a d’unes moments pòt paréisser per ninòi.

Un gojat que partís a la guèrra en s’imaginant que la guèrra es pas qu’una aventura coma las autras. Aquò me fa pensar que n’i a que partisson a l’aventura de la guèrra per aver pas a partir a l’aventura de l’amor. Lo jove irlandés, coma totes los jovents del monde - lo tèma es universal -, abans d’i èsser confrontat per a de bon, crei e pren la guèrra per un jòc. Quand comença d’i metre los pès, se maina lèu que son figas d’una autra desca. En aquestas temporadas del centenari de l’afrós chaple de 1914-1918, me sembla judiciós d’aver revirat e publicat aquel roman de Sebastian Barry. Es d’ont mai oportun que fins ara se coneissiá pas, o gaire, la vision irlandesa del conflicte. Quitament se se tracha aicí d’un roman, ne demòra pas mens que l’autor a segurament apevat sa narracion sus de testimoniatges o/e de documents fisables. L’obratge es d’ont mai emocionalament cargat qu’a l’epòca d’unes Irlandeses se batèron sul continent dins las armadas de l’empèri britanic, mentre qu’en Irlanda la lucha de liberacion nacionala èra a se debanar (Pascas sangnosas de 1916). Aquelas tensions politicas avián, plan solide, de consequéncias sul moral dels soldats levats en Irlanda. Son causas que tranpareisson dins lo roman, siá clarament a d’unes moments, siá en filigrana a d’autres. Dins aquesta òbra, l’autor retracha las misèrias de la guèrra, l’inumanitat e la barbaria de la guèrra. O fa tocant a sos aspèctes materials, mas subretot morals. La guèrra assalvatgís l’èsser uman, lo fa regressar fins a un estat primitiu, bestial. La sexualitat del guerrièr es redusida a l’estricte assoviment d’un besonh natural dins lo cal la patenària compta pas per res : « Quò era malaisat per sa testa d’aimar e de se pensar d-a l’avenidor quante podiá pus sentir sos pès ». Dins aqueste roman i a de passatges punhents sul l’avaliment dels sentiments umans. Atal l’autor nos significa que l’infèrn de la guèrra es gaireben la mòrt de tot. Es un pauc la mòrt abans la mòrt. Cada subrevivent sap qu’es un sursitari. Atanben lo pelut de las trencadas, que siá irlandés, francés, anglés o alemand, quand ven pas completament fòl, es pasmens incapable d’investir sentimentalament. N’arriba a aver un encefalograma emocional planièr. Sa convalescéncia serà longa. Urosament la pulsion de vida torna, a passas, prene lo dessús. Las nafraduras assanissan pauc o pro, segon lor pregondor.

E tanplan, sul fems de la guèrra, qualques generacions enlà, pòt butar una flor resplendenta de literatura. Sebastian Barry es aquí per ne portar la pròva. Seriá benlèu tròp long de ne parlar e coneissi pas pro la biografia de l'autor, mas per aqueste libre se poriá parlar de memòria transgeneracionala e quitament de « roman familial ».
Demest la negror de la guèrra qualques còps se pòt escàser un miracle, coma per exemple lo de poder prene un banh caudet dins una banhadora vertadièra al moment ont los soldats o esperavan lo mens. D'aquel fach, probablament collectat, l'autor ne fa sa mèl : « L'aiga lo tocava coma una maire, apasimava sos braces e sas chambas, rialava lo torn de sas naturas coma la lonja chabeladura d'una amanta ». Dins la narracion de Sebastian Barry la poesia es pas jamai plan luènh.
« 'Na lonja lonja viá » es un libre d'una grand umanitat, ont l'autor es anat cercar sos mots e sas frasas al mai pregond de sos sentits. Se tracha d'un roman poderós dins lo qual l'autor recorís sovent a la simbolica. A long long way ; 'Na lonja lonja viá en occitan, es un roman espés que fa 290 paginas. Sa revirada es de Joan-Pèire Lacomba. La transmudason d'una lenga a una autra es una curiosa alquimia. Solide que per aquesta revirada Joan-Pèire Lacomba volguèt crear una lenga literària que pegue al pus prèp a l'originala. Emai i capitèt remirablament plan. Pasmens, semblariá que lo reviraire aja causit de s'enfonsar dins las prigondors d'una dialectalizacion plan quichada, quand es pas de se negar dins los abisses engerdables d'una josdialectalizacion castratritz. Soi pas solide que l'eqüacion : « far mai josdialectal per far mai literari », siá la bona. Mas, coma cadun sap, tot aquò es pas qu'una question de sensibilitat…

Inf. : « Na lonja lonha viá » de Sebastian Berry. Edicions « Letras d’Òc ». Acabat d’imprimir pel primièr trimèstre de 2017 — 290 paginas.

Sèrgi Viaule

Las edicions Letras d'Òc al Salon del Libre de Banhèras de Bigòrra (65)

Las edicions Letras d'Òc - Camins seràn presentas al Salon del Libre de Banhèras de Bigòrra (65) dissabte 30 de setembre, de 10 o a 19 o, e dimenge 1ièr d'octobre de 10 o fins a 18 oras.

Sortida recenta : « 'Na lonja, lonha viá » de Sebastian Barry, Willie Dunne, jove soldat irlandés, que viu dins las orrors de la guèrra de 14-18 sus la tèrra de las Flandres, es un eròi innocent d'aquel roman istoric de Sebastian Barry. Al mièg dels combats e del carnatge, Willie descobrís la complexitat de l'aventura umana (296 paginas — Prètz : 25 €, traduch de l'anglés en occitan per J.P. Lacombe)

Sèrgi Viaule faguèt la critica literària d'aquel libre dins La Setmana n° 1083. La podètz retrobar aicí. 

Inf. : www.salondulivre-pyreneen.fr — Site : www.letrasdoc.org — Mèl : This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Subscribe to this RSS feed

La Setmana

  • L'edicion papèr
  • L'edicion 100 % Numerica

Descobrir las auhèrtas

 

Papagai

Papagai es la revista occitana dels pichonèls. Prepausa cada mes doas istòrias, de jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr en rapòrt amb un dels dos 

+