Lo setmanièr occitan

Cronica plantas d'aquí « Viatge dei plantas : de l'alhors a l'aicí… au fiu dei sègles »

Dins un article precedent a prepaus dei plantas dichas « pèstas vegetalas », ai evocat a la lèsta l’origina estrangiera de mantuna planta que vesèm cada jorn (aubre, flors, liumes). S’amerita quauquei precisions. A l’escasença de mei nombrosas conferéncias, me siáu apercebuda de la mesconeissença dei gens sus l’origina dei plantas nòstras, que totei se creson, dur coma fèrre, èstre estadas de tot temps dins nòstre patrimòni verd. Mai au còntra dei pèstas vegetalas, aquestei demòran estrictament sota l’empresa umana e se son jamai escapadas dei culturas.
Es la doçor dau clima mediterranèu, aponduda ais escambis nombrós entre civilizacions a travèrs la Mediterranèa, qu’a permés despuei totjorn l’adaptacion d’una vegetacion d’origina estrangiera, portada au gra dei rotas de la seda, rota deis espècias, donc d’èst en oèst mai ancianament. E dins l’autre sens puei, après « la descuberta » deis Americas per Colomb, e lei nombrós viatges scientifics dins totei lei partidas dau monde.

Una vegetacion mondializada
Orient mejan e Asia foguèron donc lei premiers d’enriquesir lo patrimòni, leis Americas, l’Africa en seguida e ara la planeta tota, mai que mai sus un plan orticòla. La domesticacion dei cerealas nos ven dei nauts planestèus d’Asia. Ametliers (Iran), perseguiers (China, Pèrsa), aubricotiers (Asia centrala), figuieras (Iran, bacin mediterranèu), chichorliers (Asia occidentala, Siria, Itàlia), miugraniers (Iran, Africa dau Nòrd, Espanha), ceriers (Asia Menora), pomiers e periers (Asia), amoriers (China) se son aprochats d’Euròpa a flor e mesura, siá en passant per la riba nòrd de la Mediterranèa, siá per la riba sud, per sauts de nieras ò de gigants se foguèron raportats per de viatges scientifics. Ara son viscuts coma indissociables de nòstrei païsatges occitans. Sens parlar dei melons e pastècas (Africa), e dei fragas (còsta dau Pacific).
Fau mencionar particularament una especialitat occitana : lo prunèu dich d’Agen (de fach, èra pas que son pòrt d’expedicion que li donèt son nom). Aqueste prunier foguèt tornat per lei Crosats mai son adaptacion dins lo ròde d’Agen faguèt fogassa. De monges aguèron l’idèa de l’entar sus un prunier locau. E faguèt miranda. D’aquí lo nom primitiu de son fruch, pruna d’enta (en francés « prune d’ente » e non « prune Dante » coma d’unei se creson…), avans de venir prunèus.
Costat legums, es tot parier que la ratatolha es 100 % d’origina estrangiera : la tomata (Mexic), la cogordeta (America Centrala e Sud), la merinjana ~aubergina (Birmània / Índia), lo pebron (America dau Sud), ceba (Iran). Tant coma la sopa au pisto : lei faiòus (America centrala e Sud), la tomata (Mexic), lo tartifle ~ la patana ~ la trufa (Andes), l’alhet (Asia centrala), lo baselic (Iran, Índia ). La cogorda tant coma lo gròs blat / lo blat de Turc / lo milh venon d’America dau Sud.

Diversitat de las esséncias
Leis aubres de pargues se son tanben aclimatats : en França, la premiera platana venguèt d’Orient au sègle XVII (èra ja en Itàlia despuei longtemps), venguèt puei aquela d’America dau nòrd, la mai comuna essent ara un ibrid dei doas espècias. L’albízia (China, Japon), lo robinier ~acacier (America dau Nòrd, es ara una espècia invasiva), la sofòra (Asia, Euròpa de l’èst), l’amarronier (Eurasia, America dau nòrd), la mimòsa (Austràlia), lo magnolier (Japon, China, America dau Nòrd), la mèlia (China, Índia), lei cèdres dau Liban, de l’Atlàs, de l’Imalàia, an conquistat totei lei pargues e jardins. Normativament, faudriá afinar e distinguir la magnòlia (flor) dau magnolier (l’aubre), l’albízia (flor) de l’albizier (l’aubre), coma o fa l’occitan, mai sistematicament que lo francés.
Totei lei pichòtei plantas floridas de l’òrt son de bèlas estrangièras, e de còps « de marrideis èrbas » dins son país d’origina : la tulipa (Mar Negra, Turquia), la begònia (America dau Sud, Africa tropicala), la petúnia (Brasil), la camèlia (Imalàia, Japon), l’orténsia (Asia, America dau Nòrd), l’azalèa (Asia orientala), la gazània (Africa dau Sud), lo gerani (Africa australa), la bèla de nuech (America dau Sud), lo cosmòs (Mexic), lo ficoïde (Africa dau Sud), la dàhlia (Mexic), e totei leis autrei tant communas. De remarcar que solet lo francés adapta indegudament aquestei noms au masculin (le pétunia, le bégonia, le dahlia), a l’opausat de totei lei lengas romanicas que servon lo genre feminin de sei noms latins botanics. Ailàs, lei diccionaris d’occitan seguisson lo francés !

Etimologia
Lei noms dei plantas pòrton de còps lo sagèu de son païs d’origina ò d’un païs onte passèron avans de perseguir sa rota mai luenh : l’albergina ò merinjana es un mot d’origina arabo-persana (< al-bâdidjân) mai lo liume ven de Birmània / Índia ; l’aubricòt ven de China mai lo nom es d’origina araba (< al-barquq) ; lo persègue ven de China mai passèt per Pèrsa… Tomata ven de l’espanhòu qu’eu ven d’un mot aztèc (se Robèrt s’engana pas…). Lei Provençaus li preferisson poma d’amor. L’istòria de tartifle / trufa es curiosa. Se trufa es una forma eissida dau latin tufera < tufer < tuber (tubercul), tartifle ven de l’alemand kartoffel. S’explica benlèu per lo fach que lo tartifle foguèt « acceptat » mai d’ora en Alemanha que non pas en França, e que lo nom e la causa davalèron donc dins l’èst de França (cf. la tartifleta en arpitan) avans de conquistar lo demai dau territòri.

Josiana Ubaud


Écrit par La Setmana le vendredi avril 7, 2017
Category: news - Tags: ubaud, plantas, botanista, provencau, occitan, territori, estranger, fruta

« Breton : actors de la lenga recompensats - L'occitan qu'apareisherà sus la senhaletica de l'Universitat de Pau »